رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

نسبیت عام General relativity

نسبیت عام نظریهٔ گرانش آلبرت اینشتین است که رابطهٔ ماده و انرژی با هندسهٔ فضازمان و حرکت اجسام آزاد در این هندسه را توصیف می‌کند.

نسبیت عام
Einstein (gravitational) field equations including the cosmological constant Λ by Albert Einstein from his theory of general relativity (Stephen Weinberg, Gravitation and cosmology, New York, 1972 p. / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · منبع تصویر

مشخصات

ارائه‌دهندهٔ نظریهآلبرت اینشتین

از ویکی‌داده (CC0).

ترازو روی زمین وزن نشان می‌دهد، اما همان ترازو کنار فضانوردی در مدار تقریباً بی‌وزنی را ثبت می‌کند. آیا گرانش آن بالا ناپدید شده است؟ اگر چنین بود، فضانورد هم دیگر دور زمین نمی‌گشت. این تفاوت میان «گرانش داشتن» و «وزن حس‌کردن» راهی به قلب نظریهٔ اینشتین باز می‌کند؛ بدون آنکه مجبور باشیم کیهان را روی پارچهٔ لاستیکی پهن کنیم.

به‌طور خلاصه

نسبیت عام گرانش را با هندسهٔ فضازمان توصیف می‌کند. جسم آزاد در این هندسه مسیر ژئودزیک را می‌پیماید و تکیه‌گاه است که هنگام ایستادن به ما وزنِ حس‌شده می‌دهد. اثرهای کشندی نشان می‌دهند چرا حذف محلی گرانش در سقوط آزاد، حذف همهٔ آثار آن نیست. آزمون مدارها، نور و ساعت‌ها راه سنجیدن پیش‌بینی‌های نظریه‌اند.

چرا جسم در حال سقوط وزن حس نمی‌کند؟

جسم در سقوط آزاد از تکیه‌گاه نیرو نمی‌گیرد، هرچند در میدان گرانشی حرکت می‌کند. کف اتاق شما را از سقوط آزاد بازمی‌دارد و فشاری که وارد می‌کند بخشی از تجربهٔ روزمرهٔ وزن است. فضانورد و ایستگاه مداری با هم سقوط می‌کنند؛ مسیرشان چنان است که پیوسته زمین را دور می‌زنند. بی‌وزنی مداری به معنی غیبت گرانش نیست.

در یک آسانسور کوچکِ فرضی که آزادانه سقوط می‌کند، اشیای رهاشده مدتی کنار هم شناور می‌مانند. این آزمایش ذهنی قرار نیست دستور انجام آزمایش خطرناک باشد. نکته این است که مشاهده‌گرِ درون اتاق، برای آزمایش‌های محلی ساده، وضعی شبیه ناظر آزاد در نبود گرانش دارد. پرسیدن اینکه شتاب‌سنج همراه ناظر چه می‌خواند، از تماشای صرف مسیر جسم روش روشن‌تری برای مقایسهٔ این وضعیت‌هاست.

اصل هم‌ارزی تا کجا کار می‌کند؟

اصل هم‌ارزی ارتباطی محلی میان گرانش و شتاب برقرار می‌کند و همهٔ یک میدان گرانشی را با یک شتاب یکسان عوض نمی‌کند. در اتاق کوچکِ موشکی شتاب‌دار، کف می‌تواند به پای سرنشین فشار بیاورد. این تجربه با ایستادن در میدان گرانشی شباهت دارد، اما هرچه ناحیهٔ آزمایش بزرگ‌تر شود، تفاوت‌های میدان بیشتر خود را نشان می‌دهند.

نام این تفاوت‌ها اثر کشندی است: دو جسم آزاد در دو نقطه می‌توانند شتاب‌های نسبی متفاوتی داشته باشند. یک اتاق سقوط آزاد تمام این تفاوت‌ها را از سراسر فضا پاک نمی‌کند. بنابراین جملهٔ «گرانش فقط توهم شتاب است» بخشی از مسئله را حذف می‌کند. نظریه هم تجربهٔ محلیِ بی‌وزنی را توضیح می‌دهد و هم رابطهٔ میان مسیرهای آزاد در ناحیه‌های مختلف را؛ همین دومی ما را به خمیدگی می‌رساند.

خمیدگی فضازمان یعنی چه؟

خمیدگی فضازمان در رفتار ساعت‌ها، نور و مسیرهای آزاد معنا پیدا می‌کند و الزاماً فرورفتگی در یک فضای بیرونی نیست. برای دیدن معنایش، چند جسم آزاد را در نظر بگیرید و فاصلهٔ نسبی مسیرهایشان را مقایسه کنید. اگر هندسه خمیده باشد، این مسیرها ممکن است همگرا یا واگرا شوند. «ژئودزیک» نام مسیر مستقیمِ محلی جسم آزاد در همین هندسه است.

گفتن «کوتاه‌ترین مسیر» می‌تواند گمراه‌کننده باشد، چون فضازمان با نقشهٔ معمولیِ فاصله‌های مکانی یکسان نیست. زمان هم جزئی از ساختار مسئله است. معادلات میدان اینشتین میان هندسه و ماده، انرژی و تنش رابطه برقرار می‌کنند؛ هندسه فقط پاسخ به جرم ساکن نیست. برای فهم اولیه لازم نیست نمادهای این معادلات را حفظ کنید؛ کافی است بدانید نظریه هم هندسه را تعیین می‌کند و هم حرکت را در آن بررسی می‌کند.

نقاشی دیواری معادلهٔ میدان اینشتین و طرح خم‌شدن نور در لیدن
نقاشی دیواری معادلهٔ میدان اینشتین و طرح خم‌شدن نور در لیدن Einstein (gravitational) field equations including the cosmological constant Λ by Albert Einstein from his theory of general relativity (Stephen Weinberg, Gravitation and cosmology, New York, 1972 p. / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

این عکس، نقاشی دیواری موزهٔ بوئرهاوه در لیدن را نشان می‌دهد، نه پرترهٔ اینشتین یا عکس فضازمان. معادلات از اینشتین، نقاشی از Jan-Willem Bruins و عکس از Vysotsky است؛ مجوز CC BY-SA 4.0 دارد.

نسبیت خاص حرکت شتاب‌دار را هم توصیف می‌کند؟

نسبیت خاص می‌تواند حرکت شتاب‌دار را در فضازمان تخت توصیف کند. محدودکردن آن به «اجسام با سرعت ثابت» فرق دو نظریه را اشتباه بیان می‌کند. دستگاه‌های لخت نقطهٔ شروع ساده‌ای برای نسبیت خاص‌اند، اما می‌توان مسیر ناظر شتاب‌دار و مختصات مناسب او را نیز بررسی کرد. خودِ شتاب، گذرنامهٔ انحصاری ورود به نسبیت عام نیست.

تفاوت بنیادی در این بحث، گرانش دینامیکی و هندسهٔ خمیده است. نسبیت عام توضیح می‌دهد چگونه محتوای فیزیکی با هندسه پیوند دارد. در ناحیه‌ای کوچک و با تقریب مناسب، نسبیت خاص همچنان ابزار محلی مفیدی است. این رابطه به معنی باطل‌شدن نسبیت خاص یا محوشدن کارایی فیزیک نیوتنی نیست؛ انتخاب توصیف به دقت مورد نیاز و شرایط مسئله بستگی دارد.

چه آزمایش‌هایی هندسه را می‌سنجند؟

مسیر نور، مدار سیاره و آهنگ ساعت سه راه متفاوت برای آزمودن پیش‌بینی‌های نسبیت عام‌اند. حرکت نقطهٔ حضیض مدار عطارد بخشی داشت که توصیف نیوتنیِ مورد استفاده توضیحش نمی‌داد. اینشتین در سال ۱۹۱۵ توضیح آن را ارائه کرد؛ صورت نهایی معادلات میدان نیز در نوامبر همان سال کامل شد. این دو گام به هم مربوط‌اند، اما یک مقالهٔ واحد نیستند.

نور نیز در هندسهٔ خمیده مسیر متفاوتی از هندسهٔ تخت می‌پیماید. پدیدهٔ همگرایی گرانشی از همین خانواده است و نباید آن را برخورد نور با سطحی مادی تصور کرد. آزمون‌های ساعت اتمی سراغ زمان می‌روند. توافق این سنجش‌های متفاوت با یک نظریه ارزشمند است، ولی هیچ آزمایش منفردی اثبات نهاییِ همهٔ پیش‌بینی‌ها در هر شرایطی نمی‌سازد.

چرا ساعت ماهواره به نسبیت نیاز دارد؟

ساعت ماهواره و ساعت روی زمین هم به دلیل حرکت نسبی و هم به دلیل شرایط گرانشی متفاوت، آهنگ یکسانی ندارند. در سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی (GPS)، زمان‌سنجی پایهٔ فاصله‌سنجی است؛ پس اختلاف آهنگ ساعت‌ها بخشی از خود مسئلهٔ ناوبری می‌شود. اثر حرکت به نسبیت خاص مربوط است و اثر گرانشی را نسبیت عام توصیف می‌کند. نسبت‌دادن همهٔ اصلاح‌ها فقط به یکی از آن‌ها دقیق نیست.

برای نمونهٔ روزمره، هنگام استفاده از نقشه روی گوشی در تهران، موقعیت‌یابی به زنجیره‌ای از زمان‌سنجی و پردازش تکیه دارد؛ خود گوشی آزمایش مستقل نظریه نیست. راه بهتر برای پیگیری موضوع، مقایسهٔ دو پرسش است: ساعت‌ها چگونه مقایسه می‌شوند، و میدان گرانشی چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟ شرح آزمایش‌های ساعت اتمی NIST این پیوند میان نظریه و ابزار را دنبال می‌کند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا نسبیت عام می‌گوید گرانش نیرو نیست؟

    نسبیت عام سقوط آزاد را با حرکت در هندسهٔ فضازمان توضیح می‌دهد و در این توصیف، جسم آزاد نیروی گرانشیِ معمولِ مکانیک نیوتنی را حس نمی‌کند. نیروی تکیه‌گاه هنگام ایستادن همچنان واقعی و قابل‌اندازه‌گیری است. پس این جمله را نباید به حذف همهٔ نیروها تعبیر کرد. توضیح هندسی گرانش مرز این دو زبان را روشن می‌کند.

  2. آیا پارچهٔ لاستیکی تصویر درستی از گرانش است؟

    پارچهٔ لاستیکی تنها تشبیهی محدود برای نسبیت عام است. پارچه، جسم و گرانش بیرونی لازم دارد تا گوی روی آن حرکت کند، اما نظریهٔ نسبیت عام چنین تکیه‌گاه بیرونی‌ای نمی‌خواهد. این تصویر نقش زمان و رفتار واقعی ساعت‌ها را هم خوب نشان نمی‌دهد. راهنمای هندسه و گرانش نقطهٔ شروع دقیق‌تری برای فهم خمیدگی فراهم می‌کند.

  3. چرا فضانورد در مدار بی‌وزن است؟

    در نسبیت عام، بی‌وزنی فضانورد مداری به سقوط آزادِ مشترک فضانورد و ایستگاه مربوط است. گرانش در مدار ناپدید نشده و همان حرکت مداری نشانهٔ حضور آن است. چون کف ایستگاه مانند کف خانه جلوی سقوط را نمی‌گیرد، فشار تکیه‌گاه بسیار کم می‌شود. شرح اصل هم‌ارزی این تفاوت را با آزمایش ذهنی توضیح می‌دهد.

  4. آیا نسبیت خاص فقط برای سرعت ثابت است؟

    نسبیت خاص حرکت شتاب‌دار را نیز در فضازمان تخت توصیف می‌کند. تفاوتش با نسبیت عام را نباید صرفاً ثابت یا متغیربودن سرعت دانست؛ نسبیت عام هندسهٔ خمیده و گرانش دینامیکی را وارد توصیف می‌کند. ناظر شتاب‌دار به‌خودی‌خود بیرون از قلمرو نسبیت خاص نیست. درس نسبیت خاص دانشگاه بوفالو بخش جداگانه‌ای برای ناظران شتاب‌دار دارد.

  5. آیا نور چون جرم ندارد از گرانش تأثیر نمی‌گیرد؟

    نسبیت عام مسیر نور را نیز با هندسهٔ فضازمان مرتبط می‌کند؛ برای خم‌شدن مسیر نور، داشتن جرم سکون لازم نیست. نور نزدیک یک جرم می‌تواند از دید ناظر دور مسیر خمیده‌ای داشته باشد و در همگرایی گرانشی چند تصویر یا کمان بسازد. شرح انحراف گرانشی نور توضیح می‌دهد چگونه همین اثر آزمون و ابزار اخترشناسی می‌شود.

  6. آیا یک آزمایش موفق نسبیت عام را برای همیشه ثابت می‌کند؟

    آزمایش موفقِ نسبیت عام نشان می‌دهد پیش‌بینی مشخص نظریه در شرایط همان آزمون با داده‌ها سازگار است. این نتیجه به همهٔ میدان‌ها، دقت‌ها و موقعیت‌های ممکن تعمیم خودکار ندارد. آزمودن ساعت‌ها و مسیر نور مکمل یکدیگرند و هر کدام محدوده‌ای را می‌سنجند. آزمون‌های زمان‌سنجی NIST نمونه‌ای از ادامهٔ این بررسی تجربی‌اند.

منابع

  1. Gravity: weightlessness to curvature · AEI / Markus Pössel
  2. Equivalence principle · Einstein Online
  3. Special Relativity Boot Camp · William Kinney
  4. One hundred years of field equations · Einstein Papers Project
  5. Gravitational deflection of light · Einstein Online
  6. Putting Einstein to the test · NIST

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با نسبیت عام در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از نسبیت عام گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین