رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

اتساع زمان Time dilation

اتساع زمان پدیده‌ای در نسبیت است که در آن گذر زمان برای دو ناظر متفاوت، به‌دلیل سرعت نسبی یا تفاوت در میدان گرانشی، با آهنگ‌های متفاوتی اندازه‌گیری می‌شود.

اتساع زمان
Rhetos / Wikimedia Commons · CC0 · منبع تصویر

در فیزیک پیش از اینشتین، زمان برای همهٔ ناظران یکسان و مطلق بود. نسبیت این تصور را کنار گذاشت: ساعتی که نسبت به ناظر حرکت می‌کند کندتر از ساعت خود او می‌تپد، و در مقایسهٔ ساعت‌های ساکن، ساعتی در پتانسیل گرانشی پایین‌تر نیز کندتر کار می‌کند. به این پدیده اتساع زمان می‌گویند. این اثر نه خطای ساعت، بلکه ویژگی خود زمان است و با آزمایش‌های بی‌شمار تأیید شده است.

اتساع زمان سرعتی چیست؟

بر پایهٔ نسبیت خاص، اگر ساعتی با سرعت v نسبت به ناظری حرکت کند، فاصلهٔ زمانی میان دو تیک آن برای آن ناظر بزرگ‌تر اندازه‌گیری می‌شود:

\Delta t = \frac{\Delta t_0}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}

در این رابطه $\Delta t_0$ زمان اندازه‌گیری‌شده توسط ساعت متحرک و $c$ سرعت نور است. در سرعت‌های روزمره این اثر بسیار ناچیز است؛ ولی در سرعت‌های نزدیک به نور بزرگ می‌شود. مثال مشهور آن مئون‌ها هستند؛ ذره‌هایی ناپایدار که در جو بالا ساخته می‌شوند و عمرشان چند میکروثانیه است، اما به‌علت اتساع زمان تا سطح زمین می‌رسند.

اتساع زمان گرانشی

بر پایهٔ نسبیت عام، زمان در نزدیکی جرم‌های بزرگ کندتر می‌گذرد. جزئیات این بخش در مدخل اتساع زمان گرانشی آمده است. هر دو اثر در سامانه‌های ماهواره‌ای ناوبری مانند GPS باید به‌حساب بیایند: ساعت‌های ماهواره به‌علت سرعت حدود ۷ میکروثانیه در روز عقب می‌مانند و به‌دلیل گرانش کمتر حدود ۴۵ میکروثانیه در روز جلو می‌افتند. حاصل، حدود ۳۸ میکروثانیه در روز است و بدون تصحیح، خطای موقعیت در یک روز به حدود ۱۰ کیلومتر می‌رسید.

آزمایش‌ها

در سال ۱۹۷۱، آزمایش هافل–کیتینگ ساعت‌های اتمی را با هواپیما دور زمین گرداند و اختلاف زمانی پیش‌بینی‌شده را دید. شتاب‌دهنده‌های ذره، ساعت‌های نوری و پرتوهای کیهانی نیز همین اثر را بارها تأیید کرده‌اند. «پارادوکس دوقلوها» هم به همین موضوع برمی‌گردد: دوقلویی که با سرعت زیاد سفر کند و برگردد، جوان‌تر از برادرش است، چون دو مسیر متفاوت در فضازمان، زمان‌های ویژهٔ متفاوتی دارند؛ شتاب به‌تنهایی معیار اختلاف سن نیست.

پرسش‌های رایج

  1. اتساع زمان یعنی چه؟

    اتساع زمان یعنی دو ناظر با حرکت یا گرانش متفاوت، گذر زمان را با آهنگ‌های متفاوت اندازه می‌گیرند. ساعت متحرک نسبت به چارچوب لخت ناظر کندتر اندازه‌گیری می‌شود؛ در مقایسهٔ گرانشیِ ساعت‌های ساکن نیز پتانسیل پایین‌تر با آهنگ کندتر همراه است.

  2. آیا اتساع زمان آزمایش شده است؟

    بله، اتساع زمان بارها با ساعت‌های اتمی، ذره‌های ناپایدار و سامانهٔ GPS آزمایش و تأیید شده است. هیچ آزمایشی تا امروز با آن در تضاد نبوده است.

  3. آیا می‌توان با اتساع زمان به آینده سفر کرد؟

    در اصل بله: مسافری که با سرعت نزدیک نور سفر کند، زمان کمتری را تجربه می‌کند و در بازگشت، زمین زمان بیشتری گذرانده است. اما این سفر یک‌طرفه به آینده است و بازگشت به گذشته ممکن نمی‌کند.

  4. چرا ساعت‌های GPS باید اصلاح شوند؟

    ساعت‌های ماهوارهٔ GPS به‌علت سرعت و گرانش کمتر، با ساعت‌های زمین فرق دارند. اگر این اختلاف حدود ۳۸ میکروثانیه در روز تصحیح نشود، خطای موقعیت سریع زیاد می‌شود.

منابع

  1. Putting Einstein to the Test · NIST

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از اتساع زمان گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین