استروماتولیت Stromatolite

استروماتولیت (stromatolite) تودهٔ سنگی لایه‌لایه‌ای است که میکروب‌ها در آب کم‌عمق می‌سازند. نام آن از واژه‌های یونانی «بستر» و «سنگ» می‌آید. هرچند سنگ است، منشأ زیستی دارد؛ پس در شمار سنگواره‌ها دسته‌بندی می‌شود.

## استروماتولیت چگونه ساخته می‌شود؟
سطح استروماتولیت را لایهٔ لزجی از میکروب‌ها، بیشتر سیانوباکتری‌ها، می‌پوشاند. این میکروب‌ها فتوسنتز می‌کنند و رو به نور رشد می‌کنند. ذرات ریز رسوب به سطح چسبناک آنها می‌چسبد و کربنات کلسیم هم در آن ته‌نشین می‌شود. هر بار که لایهٔ تازه‌ای روی لایهٔ قبلی می‌نشیند، ساختار به‌تدریج بلندتر می‌شود. نتیجه، گنبد یا ستون‌هایی با لایه‌هایی شبیه حلقهٔ درخت است.

## چرا برای تاریخ زندگی مهم است؟
قدیمی‌ترین نمونه‌هایی که به باور بسیاری از پژوهشگران استروماتولیت واقعی هستند، به حدود ۳٫۵ میلیارد سال پیش برمی‌گردند؛ مثلاً در منطقهٔ پیلبارا در استرالیای غربی. البته دربارهٔ اصل زیستی برخی از قدیمی‌ترین نمونه‌ها بحث وجود دارد. اگر اصیل باشند، یعنی حیات پیش از آن پدید آمده بود و یاخته‌ها در همان زمان کم‌و‌بیش پیچیده بودند.

استروماتولیت‌ها میلیاردها سال در دریاهای کم‌عمق بسیار فراوان بودند و اوجشان حدود ۱٫۲ تا ۱٫۳ میلیارد سال پیش بود. سیانوباکتری‌های سازندهٔ آنها یکی از عامل‌های اصلی ساخت اکسیژن جو در رویداد بزرگ اکسیژن‌سازی بودند. از حدود یک میلیارد سال پیش، شاید به دلیل پیدایش یوکاریوت‌های چرنده و بعدها جانوران که از آنها تغذیه می‌کردند و رسوب را به هم می‌زدند، استروماتولیت‌ها کمیاب شدند.

## استروماتولیت‌های زنده
هنوز در چند نقطهٔ کم‌نظیر، مانند خلیج کوسه (Shark Bay) در استرالیای غربی و بهاما، استروماتولیت‌های زنده دیده می‌شوند. این مکان‌ها شوری زیاد دارند و جانوران چرنده کم است. مطالعهٔ آنها کمک می‌کند بدانیم نمونه‌های باستانی چگونه ساخته شده‌اند. بررسی چنین ساختارهایی همچنین یکی از روش‌های زیست‌شناسی فضایی در جست‌وجوی نشانه‌های حیات دیرینه در مریخ است.

## پرسش‌های رایج
### استروماتولیت چیست؟
استروماتولیت ساختاری سنگی و لایه‌لایه است که از رشد جامعه‌های میکروبی، به‌ویژه سیانوباکتری‌ها، و ته‌نشین شدن رسوب در لایه‌های متوالی پدید می‌آید.

### استروماتولیت چند سال قدمت دارد؟
قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده حدود ۳٫۵ میلیارد سال سن دارند؛ هرچند اصالت زیستی بعضی از آنها محل بحث است.

### آیا استروماتولیت هنوز زنده است؟
بله، در چند نقطهٔ جهان مثل خلیج کوسه در استرالیا، استروماتولیت‌های زنده وجود دارد. اما نمونه‌های زنده بسیار کمتر از دوران باستان هستند.

### استروماتولیت چه ربطی به اکسیژن هوا دارد؟
سیانوباکتری‌های سازندهٔ آنها فتوسنتز می‌کردند و اکسیژن آزاد می‌کردند. همین اکسیژن در میلیاردها سال، جو زمین را تغییر داد.