رصدخانه مراغه Maragheh observatory

رصدخانهٔ مراغه در سدهٔ هفتم هجری قمری بر فراز تپه‌ای در غرب شهر مراغه ساخته شد و به‌عنوان نهادی علمی با کتابخانه، تیم پژوهشی و ابزارهای دقیق، الگویی برای رصدخانه‌های بعدی جهان اسلام و اروپا شد. ساخت آن با فرمان هلاکوخان مغول و به سرپرستی خواجه نصیرالدین طوسی آغاز شد.

رصدخانهٔ مراغه چگونه ساخته شد؟

هلاکوخان پس از فتح ایران، به پیشنهاد طوسی که در دربار او بود، هزینهٔ ساخت رصدخانه را تأمین کرد. کار از حدود سال ۱۲۵۹ میلادی آغاز شد و رصد منظم از حدود سال ۱۲۶۲ پیش رفت. چند ستاره‌شناس برجسته از جمله مؤیدالدین عُرضی دمشقی، قطب‌الدین شیرازی، نجم‌الدین کاتب قزوینی و محیی‌الدین مغربی در آن کار می‌کردند. عُرضی ابزارها را طراحی کرد و سازنده‌اش بود.

ابزارها و کارهای علمی

در این رصدخانه ابزارهایی مانند ربع دیواری بزرگ، کرهٔ حلقوی و اسطرلاب‌های دقیق به کار می‌رفت. حاصل رصدها زیج ایلخانی بود؛ جدولی از موقعیت ستاره‌ها و سیاره‌ها که سال‌ها مرجع منجمان بود. همچنین یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های زمان خود در این مجموعه گردآوری شد و منابع قدیمی می‌گویند که شمار کتاب‌هایش به دهه‌ها هزار جلد می‌رسید، هرچند عدد دقیق آن روشن نیست.

مراغه محل پیدایش پژوهش‌هایی در مدل‌های سیاره‌ای برای رفع ایرادهای کار بطلمیوس هم بود. «جفت طوسی»، ابزار هندسی که حرکت دورانی را به حرکت خطی تبدیل می‌کند، از دستاوردهای همین مکتب است. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که الگوهایی مانند آن بعدها، از راه‌های ناشناخته، به کار نیکلاس کوپرنیک رسید.

سرنوشت رصدخانه

فعالیت رصدخانه پس از چند دهه، با مرگ طوسی در سال ۱۲۷۴ میلادی و کاهش حمایت مالی، آرام‌آرام متوقف شد. با این حال دانش مراغه به سمرقند و رصدخانهٔ الغ‌بیگ و جاهای دیگر راه یافت. آثار پی ساختمان آن امروز بر تپه‌ای در مراغه دیده می‌شود و کاوش‌های باستان‌شناسی از بقایای برج و اتاق‌ها پرده برداشته‌اند.

پرسش‌های رایج

### رصدخانهٔ مراغه را چه کسی ساخت؟
رصدخانهٔ مراغه به فرمان هلاکوخان و به سرپرستی خواجه نصیرالدین طوسی در حدود سال ۱۲۵۹ میلادی در شهر مراغه ساخته شد.

### رصدخانهٔ مراغه چه اهمیتی دارد؟
رصدخانهٔ مراغه از نخستین مراکز پژوهشی سازمان‌یافتهٔ نجوم بود و زیج ایلخانی و پژوهش‌های نوین دربارهٔ مدل‌های سیاره‌ای از آن بیرون آمد.

### زیج ایلخانی چیست؟
زیج ایلخانی جدول‌های نجومی است که بر پایهٔ رصدهای رصدخانهٔ مراغه و به رهبری طوسی تدوین شد و موقعیت خورشید، ماه و سیاره‌ها را برای محاسبهٔ تقویم و پیش‌بینی نشان می‌داد.

### آیا رصدخانهٔ مراغه امروز هم دیدنی است؟
بله، بقایای رصدخانهٔ مراغه بر تپه‌ای در غرب شهر مراغه در استان آذربایجان شرقی باقی مانده و جایی دیدنی است.