خواجه نصیرالدین طوسی Nasir al-Din al-Tusi

خواجه نصیرالدین طوسی (Nasir al-Din al-Tusi) از بزرگ‌ترین دانشمندان ایران در دورهٔ اسلامی است. او در سال ۵۹۷ هجری قمری (حدود ۱۲۰۱ میلادی) در طوس به دنیا آمد و در ۶۷۲ هجری قمری (۱۲۷۴ میلادی) در بغداد درگذشت. او در فلسفه، منطق، ریاضیات، اخلاق و ستاره‌شناسی آثار ماندگار دارد.

پس از حملهٔ مغول، نصیرالدین طوسی به دربار هلاکوخان پیوست و با پشتیبانی او رصدخانهٔ مراغه را در آذربایجان ساخت؛ رصدخانهٔ مراغه از نخستین مراکز بزرگ پژوهش نجومی در جهان بود.

دستاوردهای نجومی طوسی

طوسی در رصدخانهٔ مراغه گروهی از ستاره‌شناسان را گرد آورد و جدول‌های دقیق حرکت سیاره‌ها را فراهم کرد که با نام «زیج ایلخانی» شناخته می‌شود. او در کتاب «تذکره فی علم الهیئة» به نقد مدل بطلمیوسی پرداخت و بطلمیوس را در برخی مسائل به چالش کشید.

مهم‌ترین ابتکار او زوج طوسی است؛ سازوکاری هندسی که در آن دو دایره با نسبت شعاع ۱ به ۲ می‌چرخند و حرکت مستقیم‌الخط را از حرکت دایره‌ای پدید می‌آورند. این ابزار به ستاره‌شناسان کمک کرد مدل‌های سیارات را بدون نیاز به «معدل‌المسیر» بطلمیوسی بسازند. برخی مورخان شباهت مدل‌های نیکلاس کوپرنیک به کارهای طوسی و دیگر ستاره‌شناسان مراغه را نشانهٔ انتقال ایده‌ها می‌دانند، هرچند چگونگی آن مورد بحث است.

آثار دیگر

او در مثلثات کتاب «شکل القطاع» را نوشت که علم مثلثات را مستقل از نجوم نظام‌مند کرد. در فلسفه «اخلاق ناصری» و در کلام «تجرید الاعتقاد» از آثار مشهور اوست. همچنین ترجمه و شرح آثار اقلیدس و بطلمیوس را به عهده گرفت. نام او را برای یک دهانه در ماه گذاشته‌اند.

پرسش‌های رایج

### خواجه نصیرالدین طوسی که بود؟
خواجه نصیرالدین طوسی دانشمند ایرانی قرن هفتم هجری بود که در فلسفه، ریاضیات و ستاره‌شناسی کار کرد و رصدخانهٔ مراغه را بنیان نهاد.

### زوج طوسی چیست؟
زوج طوسی ابزاری هندسی است که ترکیب دو حرکت دایره‌ای را به حرکتی روی خط راست تبدیل می‌کند. طوسی آن را برای حل مشکلات مدل سیارات ابداع کرد.

### رصدخانهٔ مراغه چه نقشی داشت؟
نصیرالدین طوسی رصدخانهٔ مراغه را ساخت و آنجا زیج ایلخانی را فراهم کرد. این مرکز الگوی رصدخانه‌های بعدی شد.

### تأثیر طوسی بر کوپرنیک چه بود؟
شباهت‌های ریاضی میان کار طوسی و کوپرنیک وجود دارد. اینکه کوپرنیک مستقیم از آن‌ها آگاه بوده، میان مورخان محل بحث است.