دانشنامهرصد و ابزارمفهوم
رصدخانه Observatory
رصدخانه ساختمان یا مجموعهای با تجهیزات علمی است که برای مشاهدهٔ آسمان و ثبت دادههای نجومی ساخته میشود. بیشتر رصدخانههای امروزی تلسکوپهای بزرگ را در مکانهایی بلند و دور از نور شهرها نصب میکنند.
نامهای دیگر: رصدخانه چیست، رصدخانههای ایران

رصدخانه جایی است که در آن مشاهدهٔ منظم آسمان انجام میشود. در گذشته رصدخانهها برجها و ابزارهای سنگی بودند و امروز گنبدهایی با تلسکوپهای رایانهای هستند، اما هدف همان است: اندازهگیری دقیق جایگاه و ویژگیهای اجرام آسمانی.
رصدخانههای تاریخی ایران و جهان
یکی از معروفترین رصدخانههای تاریخی جهان، رصدخانهٔ مراغه است که در سدهٔ سیزدهم میلادی (حدود ۱۲۵۹) به رهبری نصیرالدین طوسی ساخته شد. زیج ایلخانی نتیجهٔ کار آن بود. در سدهٔ پانزدهم الغبیگ در سمرقند رصدخانهای بزرگ بنا کرد که فهرست ستارگانش دقیقترین زمان خود بود. در اروپا تیکو براهه در سدهٔ شانزدهم رصدخانههایی ساخت که بدون تلسکوپ، دقتی بیسابقه داشت.
رصدخانههای امروز کجا ساخته میشوند؟
بسیاری از رصدخانههای زمینی در جایی ساخته میشوند که آسمانش تاریک، هوایش خشک و پایدار و ارتفاعش زیاد باشد. هرچه ارتفاع بیشتر باشد، هوای کمتری بر سر تلسکوپ است. معروفترین جاها مونا کئا در هاوایی و صحرای آتاکاما در شیلیاند که چندین رصدخانهٔ بزرگ از جمله مجموعههای رصدخانهٔ جنوبی اروپا را دارند. آلودگی نوری شهرها دلیل اصلی دور بودن رصدخانههاست.
در ایران رصدخانهٔ ملی با تلسکوپ ۳٫۴ متری در کوه گرگش نزدیک کاشان برپا شده است و نخستین نور آن در مهر ۱۴۰۱ (اکتبر ۲۰۲۲) ثبت شد. این بزرگترین تلسکوپ نوری کشور است و ارتفاع و آسمان تاریک آنجا برای رصد مناسب است.
انواع رصدخانه
رصدخانهها دو دستهاند: نوری و غیرنوری. رصدخانههای رادیویی مانند آنتنهای بزرگ بشقابی امواج رادیویی را دریافت میکنند. رصدخانههای فضایی مانند هابل بیرون از جو کار میکنند. دستهای دیگر آشکارسازهای نوترینو و موج گرانشیاند که اصلاً نور نمیگیرند.
پرسشهای رایج
رصدخانه چیست؟
رصدخانه مکانی با تجهیزات علمی برای مشاهدهٔ آسمان است. معمولاً شامل تلسکوپ، گنبد محافظ و دستگاههای ثبت داده میشود.
قدیمیترین رصدخانههای ایران کداماند؟
رصدخانهٔ مراغه در سدهٔ هفتم هجری، به سرپرستی نصیرالدین طوسی، از مهمترین رصدخانههای تاریخی ایران است. رصدخانههایی پیش از آن در دوران اسلامی نیز در بغداد و شیراز و اصفهان بودهاند.
چرا رصدخانهها بالای کوه ساخته میشوند؟
بالای کوه هوا رقیقتر و آسمان تاریکتر و صافتر است. اینها باعث میشوند تصویر تلسکوپ تیزتر شود.
آیا هر کسی میتواند از رصدخانه دیدن کند؟
بسیاری از رصدخانهها شبهای عمومی دارند و با هماهنگی پذیرای بازدیدکنندهاند، ولی بخش پژوهشی آنها برای مشاهدهٔ علمی است.
منابع
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
- مقالهاز کجا میدانیم انسان واقعاً روی ماه قدم گذاشته است؟شواهد فرود ماه را از رصدهای بیرون از ناسا تا ابزارهای سطح و فیلمهای بحثبرانگیز دنبال کنیم؛ هر مدرک چه چیزی را روشن میکند و کدام نتیجه از آن برنمیآید؟
- مقالهچرا آسمان صاف است، اما تصویر تلسکوپ میلرزد؟لبهٔ سیاره میلرزد یا کهکشان از زمینه جدا نمیشود؟ تغییرات تصویر، عبور نور و روشنایی زمینه را جدا بررسی کنید تا هدف امشب را متناسب با وضعیت آسمان انتخاب کنید.
- مقالهآیا دیوار یخی قطب جنوب واقعاً لبهٔ زمین است؟دیوارهای یخی جنوبگان واقعیاند. اما آیا دور زمین کشیده شدهاند؟ ببینیم فاصلهٔ شهرهای جنوبی، خورشید نیمهشب و جای ستارهها با کدام نقشه جور درمیآیند.
- راهنمامنجمان قدیم چطور بدون تلسکوپ آسمان را اندازه میگرفتند؟قوس بزرگ رصدخانهٔ سمرقند نشان میدهد چگونه مشاهده، هندسه و جدولسازی به هم میرسیدند؛ همراه با فرق دقت خواندن مقیاس و درستی نتیجه.
اخبار نجوم
در خبرها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
اعتدال بهاری در رصدخانه تیده۲۹ اسفند ۱۴۰۴
آسمان درخشان بالای رصدخانهٔ پارانال۱۹ اسفند ۱۴۰۴
یک جاده شیری به رصدخانه روبین۱۴ خرداد ۱۴۰۴
ابرهای موجدار بالای رصدخانه لاس کامپاناس۲۹ آبان ۱۴۰۳
رصدخانه کامل ماه۷ بهمن ۱۴۰۲
مسیرهای آغازین بر فراز رصدخانه باستانی پکن۱۱ آذر ۱۴۰۲
راه شیری بر فراز رصدخانه لا پالما۲۷ تیر ۱۴۰۲
رصدخانه همسو با مشتری پنهان ماه۳ خرداد ۱۴۰۲
در چنین روزی
در تاریخ علم
در همان خبرها
مدخلهایی که با رصدخانه در یک خبر آمدهاند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از رصدخانه گفتهاند.







