دانشنامهتاریخ نجوم و دانشمندانمفهوم
نجوم در ایران باستان Astronomy in ancient Iran
نجوم در ایران باستان آگاهیها و روشهای شناخت آسمان در ایران پیش از اسلام بود؛ شواهد آن را باید از متنهای دینی، گاهشماری و سنت محاسباتی ساسانی، با توجه به تاریخ و منشأ هرکدام، بازسازی کرد.
نامهای دیگر: ستارهشناسی ایران باستان

نام یک ستاره در متنی کهن پیدا میشود؛ آیا میتوان از همین یک نام، یک رصدخانه و تقویمی بیخطا نتیجه گرفت؟ فاصلهٔ میان این دو ادعا زیاد است. دربارهٔ آسمانشناسی ایران باستان، بخشی از جذابیت کار در همین باز کردن فاصلههاست: کدام نام به جرم آسمانی شناختهشدهای اشاره دارد، کدام جمله روایت فرهنگی است و کدام جدول نشانی از محاسبه دارد؟ هر کدام چیزی به ما میگویند، اما جواب یک پرسش واحد نیستند.
بهطور خلاصه
نجوم در ایران باستان یک دستگاه ثابت در همهٔ دورهها نبود؛ شواهد آن به زمانها و سنتهای متفاوت تعلق دارند. متنهای اوستایی و پهلوی، اطلاعات گاهشماری و گزارشهای بعدی از جدولهای ساسانی از منابع شناخت آناند. تقویمهای پیش از اسلام متنوع بودند و ادعای «هیچگاه کبیسه نداشتند» با شواهد و بحثهای تاریخی سازگار نیست. نام یا نقش آسمانی در یک متن یا بنا، بهتنهایی وجود یک رصدخانه یا دقت یک روش محاسبه را ثابت نمیکند.
از نجوم ایران باستان چه سندهایی مانده است؟
شواهد نجوم ایران باستان از چند جنساند و باید با روش متناسب با همان جنس خوانده شوند. نام ستاره در یک سرود، تاریخ ثبتشده در سند و گزارشی دربارهٔ جدولهای نجومی، ارزش تاریخی دارند؛ ولی توان پاسخگوییشان متفاوت است. پژوهشگر نمیتواند از هر سه، یک فهرست یکدست از دستاوردهای فنی بسازد و تفاوتشان را کنار بگذارد.
متنهای اوستایی بخشی از نامها و روایتهای آسمانی را نگه داشتهاند. نوشتههای پهلوی، مانند بندهش، نیز مواد مهمی دارند، اما شکل موجود آنها میتواند حاصل تدوین و انتقال پس از اسلام باشد و سنتهای قدیمیتر را در خود حفظ کند. پس باید میان زمانِ نسخه، زمانِ تدوین و قدمتِ احتمالی یک روایت فرق گذاشت. متأخر بودن یک نسخه همهٔ محتوای آن را تازه نمیکند؛ کهن بودن یک نام هم همهٔ بندهای کتاب را همزمان با آن نام نمیسازد.
| نوع شاهد | چه چیزی میتوان از آن پرسید؟ | چه چیزی را بهتنهایی ثابت نمیکند؟ |
|---|---|---|
| نامها و روایتهای اوستایی | مردم کدام پیکرههای آسمانی را میشناختند و چه معنایی به آنها میدادند؟ | دقت اندازهگیری مختصات یا وجود ابزار ویژه |
| متنهای پهلوی | چه الگوهایی از کیهان و حرکت اجرام منتقل شده است؟ | همزمانی همهٔ لایههای متن و قدمت یکسان آنها |
| تاریخها و گاهشماری | ماه و سال چگونه نامگذاری و تنظیم میشدند؟ | یکسان بودن تقویم همهٔ مناطق و دورهها |
| گزارشها و اقتباسهای بعدی از زیجها | کدام روشها و جدولها به سنت بعد رسیدهاند؟ | باقی ماندن کامل اصل اثر به زبان نخستین |
از طرف دیگر، «ایران باستان» نام یک دورهٔ کوتاه با مرز و زبان ثابت نیست. باید هر بار بپرسیم از کدام زمان، منطقه و جامعه سخن میگوییم. این پرسش کوچک جلوی خطایی بزرگ را میگیرد: کنار هم چیدن دادههایی با فاصلهٔ چندین سده و نسبت دادن همهٔ آنها به یک سنت تغییرناپذیر.
تیشتر و هفتاورنگ را چگونه در آسمان میشناسیم؟
تیشتر در پژوهشهای اوستاشناسی با شباهنگ شناسایی میشود و هفتاورنگ به پیکرهٔ هفتستارهای شناختهشده در دب اکبر مربوط است. شناسایی نام تاریخی با جرم یا الگوی امروزی، یک نتیجهٔ پژوهشی است؛ برای رسیدن به آن باید زبان متن، توصیف آسمان و مقایسهٔ روایتها را بررسی کرد. شباهت یک واژه به واژهٔ امروز بهتنهایی کافی نیست.
شباهنگ را با نام شعرای یمانی و نام لاتین Sirius نیز میشناسیم. در روایت تیشتر، پیوند با باران و رهایی آبها جایگاه مهمی دارد. این نقش را باید بهعنوان بخشی از روایت دینی و فرهنگی توضیح داد؛ از آن نمیتوان یک رابطهٔ فیزیکی میان نور ستاره و تولید باران استخراج کرد. ارزش تاریخی روایت در این است که نشان میدهد پدیدهٔ آسمانی چگونه در فهم مردم از جهان جای میگرفته است.

تصویر امروزی تلسکوپ فضایی هابل (Hubble Space Telescope) از شباهنگ و همدم کمنورش؛ نمای تلسکوپی، درخشندگی اشباعشده و نقشهای پراش، بازسازی دید با چشم در ایران باستان نیستند. اعتبار: NASA، ESA، H. Bond و M. Barstow؛ مجوز مالکیت عمومی.
هفتاورنگ هم نمونهٔ خوبی از تفاوت نام کهن و نقشهٔ جدید است. هفت ستارهٔ آشنای آن را نباید با تمام ناحیهای که امروزه صورت فلکی دب اکبر نامیده میشود یکی گرفت. نقشهٔ جدید برای صورت فلکی مرز دارد؛ یک پیکرهٔ تاریخی ممکن است تنها الگویی از چند ستاره باشد. اگر این دو را مخلوط کنیم، به متن قدیمی اطلاعاتی میدهیم که در آن نیست.
در برخی روایتهای پهلوی، ستارهها و پیکرهها نقش نگهبان یا فرماندهٔ جهات آسمان دارند. این نامها بخشی از ساختار روایی کیهاناند، نه عنوان شغلی رصدگران و نه توضیح مکانیکی حرکت ستارهها. همچنین شناسایی همهٔ نامهای متن به یک اندازه روشن نیست. اطمینانی که دربارهٔ تیشتر داریم، نباید بی بررسی به هر نام کمآشنای دیگر سرایت کند.
آیا همهٔ تقویمهای پیش از اسلام یکسان بودند؟
تقویمهای پیش از اسلام یکسان نبودند و نمیتوان ویژگی یک تقویم زردشتی را به همهٔ تاریخ ایران تعمیم داد. پژوهشهای گاهشماری، از نظامهای قمریـخورشیدی و صورتهای متفاوت تقویم خورشیدی سخن میگویند. شیوهٔ نامگذاری ماه، تنظیم سال و هماهنگ نگه داشتن آن با فصل، باید در همان دوره و مجموعهٔ اسناد بررسی شود.
نمونهٔ شناختهشدهٔ تقویم زردشتی، دوازده ماهِ سیروزه و پنج روز افزوده دارد. حساب آن روشن است: ماهها در مجموع ۳۶۰ روز میشوند و با پنج روز افزوده، سال ۳۶۵ روزه به دست میآید. اما از این جمع ساده نمیتوان نتیجه گرفت که همهٔ دورههای پیشین سال ۳۶۰ روزهٔ عملی داشتهاند. وجود یک گزارش دربارهٔ تقویمی قدیمی نیز با اثبات اجرای تاریخیِ همان گزارش فرق دارد.
مسئلهٔ بعدی، تفاوت طول سالِ تقویمی ثابت با گردش فصلهاست. اگر سالی ۳۶۵ روزه را بدون هیچ اصلاحی ادامه دهیم، تاریخها بهتدریج نسبت به فصل جابهجا میشوند. این گزاره شرط دارد: «بدون اصلاح». حذف شرط و نوشتنِ «تقویم زردشتی هرگز کبیسه نداشت» روایت تاریخی را نادرست میکند. در منابع، از روشهای افزودن ماه و اصلاح تقویم سخن رفته است؛ زمان آغاز، نظم اجرا و تفسیر برخی گزارشها همچنان موضوع بحثاند.
پس باید سه چیز را جدا کنیم: طرح یا قاعدهای که یک متن شرح میدهد، گزارشی که نویسندهای متأخر از گذشته نقل میکند، و مدرکی که اجرای تقویم را در زمان مشخص نشان میدهد. دانستن یک قاعده، اجرای بیوقفهٔ آن را ثابت نمیکند. به همان اندازه، یک دورهٔ جابهجایی تاریخها هم ثابت نمیکند کسی در سراسر تاریخ مسئلهٔ اصلاح سال را نمیشناخته است.
تقویم جلالی متعلق به دورهٔ پس از اسلام است. میتوان آن را در تاریخ بلند گاهشماری ایران بررسی کرد، اما نباید بهصورت راهحلی فوری در پایان داستان تقویم ساسانی نشاند. میان این دورهها، اسناد، نیازها و تصمیمهای تاریخی متفاوتی وجود دارند.
دانش نجومی ساسانی چگونه به دورههای بعد رسید؟
بخشی از دانش نجومی ساسانی از راه گزارشها، ترجمهها و اقتباسهای دورههای بعد شناخته میشود. دورهٔ ساسانی، در این بحث، به سدههای سوم تا هفتم میلادی مربوط است. دربارهٔ سنت جدولهای محاسباتی آن، با نامهایی چون زیج شاه یا زیج شهریاران روبهرو میشویم؛ زیج مجموعهای از جدولها و دستورهای لازم برای محاسبات نجومی است.
نام یک اثر در متن بعدی میتواند از انتقال دانش خبر بدهد، اما به معنای دسترسی ما به نسخهٔ کاملِ اصل پهلوی آن نیست. دربارهٔ زیج شهریاران باید همین تفاوت را نگه داشت: آنچه از گزارش و استفادهٔ نویسندگان بعدی بازسازی میکنیم، با ورق زدن یک اصل کامل و باقیمانده یکسان نیست. بدون این قید، خواننده ممکن است گمان کند هر مقدار عددیِ نسبتدادهشده به سنت ساسانی را اکنون در همان نسخه میتوان دید.
این دانش در انزوا ساخته نشده بود. پژوهش تاریخ نجوم ساسانی از حضور و تلفیق عناصر ایرانی، یونانی یا هلنیستی و هندی سخن میگوید. سهم یک سنت را باید از متن، نام روش، ترتیب جدول یا گزارش انتقال دنبال کرد. «تأثیرپذیری» به معنای بیکاری دریافتکنندگان نیست؛ فهم و به کار بستن و تغییر یک روش هم کار علمی است. ولی نسبت دادن هر روش واردشده به اختراع محلی، مسیر واقعی انتقال را پنهان میکند.
سنت بابلی نیز مدارک و تاریخ مستقل خود را دارد. اینکه بابل در بخشی از تاریخ زیر فرمانروایی شاهان ایرانی بود، دستاورد هر اخترشناس بابلی را خودبهخود اختراعی ایرانی نمیکند. به همین ترتیب، وجود میراث ایرانی در نجوم پس از اسلام، همهٔ آثار آن دوره را به «نجوم ایران باستان» تبدیل نمیکند. مراغه و گاهشماری جلالی در دورهٔ بعد قرار دارند؛ برای پیوند دادنشان به یک اثر پیشین، به شواهد انتقال مشخص نیاز است.
مشاهدهٔ آسمان و تعبیر احکامی چه تفاوتی دارند؟
مشاهده و محاسبهٔ جای اجرام، با نسبت دادن سرنوشت انسان به آرایش آسمان دو نوع ادعای متفاوتاند، هرچند در متنهای تاریخی ممکن است کنار هم آمده باشند. تاریخنگار باید این همنشینی را گزارش کند؛ نه آن را پنهان کند و نه از وجود محاسبهٔ دقیق، اعتبار علمی همهٔ تعبیرهای احکامی همان متن را نتیجه بگیرد.
برای نمونه، شناسایی یک ستاره و نقش آن در داستانِ نبرد نیروهای کیهانی را میتوان همزمان مطالعه کرد. بخش نخست دربارهٔ هویت جرم و بخش دوم دربارهٔ معنایی است که فرهنگ به آن داده است. متن فرهنگی برای پرسش دوم سند است؛ برای اثبات اینکه ستاره در جهان فیزیکی آن نقش را انجام میدهد، شاهد مستقلی لازم خواهد بود.
در پژوهش آنتونیو پانائینو (Antonio Panaino) دربارهٔ کیهاننگاری پهلوی نیز مسئلهٔ همزیستی سنتهای قدیمی و اندیشههای واردشده مطرح میشود. این لایهها همیشه به یک تصویر کاملاً هماهنگ از جهان تبدیل نشدهاند. بنابراین اختلاف میان بندهای متن را نباید با حدس خودمان صاف کنیم و بعد آن حاصل را بهعنوان «مدل علمی واحد ایرانیان باستان» معرفی کنیم. گاهی خود اختلاف، سرنخی از تاریخ شکل گرفتن متن است.
آیا جهت یک بنا، رصدخانه بودن آن را ثابت میکند؟
جهت یک بنا یا رسیدن نور به نقطهای از آن، بهتنهایی رصدخانه بودن بنا را ثابت نمیکند. برای یک انتساب تاریخی باید روشن شود چه چیزی اندازهگیری میشده، کدام جزء بنا به آن کار کمک میکرده و چه شاهدی کاربری را به زمان ساخت پیوند میدهد. عکس زیبای نور در یک روز خاص، جای این زنجیرهٔ استدلال را نمیگیرد.
دربارهٔ ادعاهای مربوط به چهارطاقیها یا تخت جمشید، لازم است میان فرضیه و نتیجهٔ مستند تفاوت بگذاریم. باید وضعیت افق، ساختار اصلی و تغییرهای بعدی بنا و روش سنجش بررسی شود. اگر چندین جهت و چندین روز را امتحان کنیم، پیدا کردن یک همراستایی بهخودیخود نشان نمیدهد سازندگان همان هدف را داشتهاند. انتخابها و معیار آزمون باید از پیش روشن باشند.
نبود شاهد کافی برای نامیدن یک ساختمان بهعنوان رصدخانه هم به معنای نبود مشاهدهٔ آسمان نیست. رصد میتواند بدون بنای اختصاصی انجام شود و محاسبه نیز الزاماً در ساختمانی با شکل ویژه صورت نمیگیرد. برای سنجش ادعای بعدی که دربارهٔ نجوم باستان میخوانید، اول نوع سند و تاریخش را پیدا کنید؛ سپس ببینید نتیجه دقیقاً تا کجا از آن سند پیروی میکند. همین کار، هم از حذف دانستههای واقعی جلوگیری میکند و هم از افزودن دانستههای خیالی.
پرسشهای رایج
از نجوم ایران باستان چه مدرکی باقی مانده است؟
شناخت نجوم در ایران باستان به متنهای اوستایی و پهلوی، اطلاعات گاهشماری و گزارشها و اقتباسهای بعدی از سنت محاسباتی متکی است. این مدارک یکسان نیستند: نام ستاره در سرود، دقت مختصات را ثابت نمیکند و نقل نام یک زیج، به معنای باقی ماندن اصل کامل آن نیست. تاریخ و منشأ هر شاهد باید جدا بررسی شود.
آیا تیشتر همان شباهنگ است؟
تیشتر در پژوهش اوستاشناسی با شباهنگ، یا شعرای یمانی، شناسایی میشود. در بررسی نجوم در ایران باستان، باید این شناسایی آسمانی را از نقش تیشتر در روایت باران و رهایی آبها جدا کرد. روایت فرهنگی سندی دربارهٔ باورهای تاریخی است؛ بهخودیخود نشان نمیدهد نور آن ستاره علت فیزیکی باریدن باران بوده است.
هفتاورنگ همان صورت فلکی دب اکبر است؟
هفتاورنگ در منابع مربوط به نجوم در ایران باستان به پیکرهٔ هفتستارهای آشنای دب اکبر مربوط است. این پیکره را نباید با تمام ناحیهٔ صورت فلکی دب اکبر در نقشههای امروزی یکی دانست. نام تاریخی و نقش روایی آن، وجود مرزهای رسمی امروزی یا آگاهی از همهٔ اجرام داخل آن مرزها را ثابت نمیکند.
تقویم زردشتی چند روز داشت؟
نمونهٔ شناختهشدهٔ تقویم زردشتی دوازده ماهِ سیروزه و پنج روز افزوده دارد که جمع آن ۳۶۵ روز میشود. در تاریخ نجوم در ایران باستان، این ساختار را نباید به همهٔ تقویمها و دورهها تعمیم داد. افزون بر طول سال، روش اصلاح و نسبت تاریخها با فصل نیز باید با سند همان دوره بررسی شود.
آیا تقویمهای ایران باستان هرگز کبیسه نداشتند؟
گزارهٔ نبود همیشگی کبیسه در تاریخ نجوم در ایران باستان درست نیست. منابع دربارهٔ روشهای افزودن ماه و اصلاح تقویم سخن میگویند، اما تاریخ آغاز و اجرای منظم برخی روشها محل بحث است. سال ثابتِ ۳۶۵ روزه در صورت نبود اصلاح نسبت به فصل جابهجا میشود؛ این شرط را نباید به حکمی مطلق دربارهٔ همهٔ دورهها تبدیل کرد.
آیا اصل زیج شهریاران در دسترس است؟
زیج شهریاران یا زیج شاه در پژوهش نجوم در ایران باستان از راه گزارشها و اقتباسهای بعدی شناخته میشود. این شناخت به معنای دسترسی به نسخهٔ کاملِ اصل پهلوی اثر نیست. برای نسبت دادن یک روش یا مقدار عددی به سنت ساسانی، باید مسیر نقل و استفادهٔ بعدی را مشخص کرد و حدود بازسازی تاریخی را روشن نگه داشت.
آیا چهارطاقیها قطعاً رصدخانه بودهاند؟
در بررسی نجوم در ایران باستان، جهت یک چهارطاقی یا مشاهدهٔ نور در آن بهتنهایی کاربری رصدخانه را اثبات نمیکند. چنین ادعایی به شواهد تاریخی، معماری و سنجش روشمند نیاز دارد و هر بنا باید جدا بررسی شود. نبود مدرک کافی برای یک کاربری ویژه نیز به معنای نبود هرگونه رصد آسمان در آن دوره نیست.
آیا تقویم جلالی و رصدخانهٔ مراغه به ایران باستان تعلق دارند؟
تقویم جلالی و رصدخانهٔ مراغه متعلق به دورهٔ پس از اسلاماند و نباید آنها را دستاوردهای همان دورهٔ نجوم در ایران باستان معرفی کرد. بررسی پیوند سنتهای قدیمی و آثار بعدی ممکن است، اما به سند انتقال نیاز دارد. قرار گرفتن چند دستاورد در تاریخ بلند نجوم ایران، بهتنهایی رابطهٔ مستقیم میان آنها را ثابت نمیکند.
منابع
- Astrology and Astronomy in Iran i. History of Astronomy in Iran — David Pingree · Encyclopaedia Iranica · 1987؛ مشاهدهٔ پژوهشگر گام۱: 2026-10-15
- Astrology and Astronomy in Iran ii. Astronomy and Astrology in the Sasanian Period — Christopher Brunner · Encyclopaedia Iranica · 1987؛ روزآمدسازی درجشده 2016-10-05؛ مشا
- Tištrya — Antonio Panaino · Encyclopaedia Iranica · 2005-07-20؛ روزآمدسازی 2015-09-17؛ مشاهد
- Zodiac — Antonio Panaino · Encyclopaedia Iranica · 2009-07-20؛ روزآمدسازی 2014-01-04؛ مشاهد
- Calendars i. Pre-Islamic calendars — Antonio Panaino · Encyclopaedia Iranica · 1990-12-15؛ روزآمدسازی 2016-12-16؛ مشاهد
- Ahreman’s Ascent and the Direction of His Primordial Aggression: With an Excursus about the Cosmic Egg — Antonio Panaino · Institut d’histoire des religions, Université de Strasbourg؛ Publications d’études indo-iraniennes 4 · 2025؛ مشاهدهٔ مقدمه و بخش آغازین متن: 20
آخرین بازبینی:







