نجوم در ایران باستان Astronomy in ancient Iran

از نجوم ایران پیش از اسلام اسناد اندکی مانده و بیشتر دانسته‌ها از متن‌های دینی اوستایی، متن‌های پهلوی مثل بندهش و ترجمه‌های عربی بعدی می‌آید. با این حال ایرانیان باستان آسمان را می‌شناختند و برای تقویم، کشاورزی و آیین‌ها از آن بهره می‌بردند.

## ایرانیان باستان از آسمان چه می‌دانستند؟
در اوستا و بندهش از ستاره‌هایی با نقش ویژه یاد شده است. «تیشتر» معمولاً با شعرای یمانی یکی دانسته می‌شود و نمادی از باران و فراوانی بود. «هفت‌اورنگ» نام دب اکبر است و بر پایهٔ این متن‌ها ستاره‌ای هم نگهبان هر جهت آسمان است. این متن‌ها خورشید، ماه و سیاره‌ها را هم می‌شناسند و صورت‌های فلکی را در نظام خود می‌آورند.

## تقویم و گاه‌شماری
تقویم زردشتی، با ۱۲ ماه ۳۰ روزه و پنج روز اضافی، کاربرد مذهبی و اداری داشت. چون سال ۳۶۵ روزه کبیسه نداشت، رفته‌رفته از سال خورشیدی واقعی جدا می‌شد. اصلاح‌های بعدی ایرانیان، از جمله تقویم جلالی در دورهٔ اسلامی، این مشکل را حل کرد. تأثیر بابلی و هندی و یونانی هم در نجوم ایران دیده می‌شود.

## زیج شهریاران و پیوند با دورهٔ اسلامی
در دورهٔ ساسانی (سدهٔ سوم تا هفتم میلادی) جدول‌های نجومی گردآوری شد که «زیج شهریاران» نام داشت. نجوم‌دانان ایرانی مانند نوبخت و ماشاءالله، پس از اسلام در بغداد، دانش ایرانی، هندی و یونانی را ترکیب کردند و زیج را در جهان اسلام گسترش دادند. این ریشه‌ها در درخشش بعدی مکتب نجوم ایران، از رصدخانهٔ مراغه تا سمرقند، نقش داشت.

## پرسش‌های رایج
### نجوم در ایران باستان چه بود؟
دانش آسمان‌شناسی ایرانیان پیش از اسلام بود که در متن‌های اوستایی و پهلوی و تقویم‌ها و زیج‌های ساسانی بازتاب یافته است.

### تیشتر کدام ستاره است؟
تیشتر در اوستا معمولاً با ستارهٔ شعرای یمانی (سیریوس) یکی گرفته می‌شود و نماد باران بود.

### زیج شهریاران چیست؟
زیج شهریاران مجموعه‌ای از جدول‌های نجومی ساسانی بود که بعدها به عربی ترجمه شد و بر نجوم اسلامی اثر گذاشت.

### آیا ایرانیان باستان رصدخانه داشتند؟
شواهد مستقیم کمی از رصدخانه‌های رسمی پیش از اسلام در دست است، ولی رصد آسمان و جدول‌نویسی در دورهٔ ساسانی انجام می‌شد.