رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیپدیده

ابرماه Supermoon

ابرماه نام رایج ماه کامل نزدیک حضیض مدار است که نسبت به بدر دوردست کمی بزرگ‌تر و روشن‌تر دیده می‌شود؛ این نام مرز رسمی و یگانه‌ای در اخترشناسی ندارد.

ابرماه
Marcoaliaslama / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

ابرماه از نزدیک‌شدن زمان بدر و حضیض پدید می‌آید. بزرگی تا حدود ۱۴ درصد و روشنایی تا حدود ۳۰ درصد، مقایسهٔ حالت‌های حدی بدر نزدیک و بدر دور است. بزرگ دیده‌شدن ماه کنار افق پدیدهٔ ادراکی جداگانه‌ای است. برای مقایسهٔ عکس‌ها باید فاصلهٔ کانونی و اندازهٔ نمایش یکسان باشد.

ماه پشت یک برج طلوع کرده و در عکس چنان بزرگ است که گویی به زمین نزدیک می‌شود. اما از همین قاب نمی‌توان فهمید ابرماه است یا نه. فاصلهٔ عکاس تا برج، عدسی دوربین، برش تصویر و برداشت چشم از افق همگی در نتیجه دخالت دارند. فاصلهٔ مداری ماه فقط یکی از بخش‌های این داستان است.

بدر و حضیض دو ساعت متفاوت‌اند

مدار ماه دایرهٔ کامل نیست، بنابراین فاصلهٔ آن از زمین تغییر می‌کند. نزدیک‌ترین بخش مدار را حضیض و دورترین بخش را اوج می‌نامند. صفحهٔ آموزشی ناسا برای نمونه حدود ۳۶۳ هزار کیلومتر در حضیض و ۴۰۶ هزار کیلومتر در اوج می‌آورد. این عددها برای همهٔ گردش‌ها ثابت نیستند؛ خود مدار نیز با گذشت زمان تغییر می‌کند.

بدر، در مقابل، به هندسهٔ روشن‌شدن ماه مربوط است. ماه نور خورشید را بازمی‌تاباند و در ماه کامل بخش روشن رو به زمین تقریباً یک قرص کامل می‌سازد. رسیدن به بدر و رسیدن به حضیض یک رویداد واحد نیستند. ممکن است ماه در زمانی به حضیض برسد که قرص کامل آن را نبینیم.

وقتی زمان این دو رویداد به هم نزدیک شود، بدر از فاصلهٔ کمتری دیده می‌شود. لازم نیست لحظهٔ دقیق بدر و لحظهٔ دقیق حضیض یکی باشند. همین فاصلهٔ زمانی یکی از دلیل‌هایی است که تعریف‌های مختلف می‌توانند تعداد متفاوتی ابرماه در یک سال بشمارند. طبیعت مرز ناگهانی میان دو ماه تقریباً مشابه نمی‌گذارد.

نام قراردادی برای تغییری پیوسته

ابرماه یک اصطلاح رایج است، نه رده‌ای با آستانهٔ رسمی مورد توافق همه. ناسا از قراردادی با بیان «نزدیک به حضیض» و آستانهٔ ۹۰ درصد یاد می‌کند. این عبارت را نباید به فاصله‌ای برابر با ۰٫۹ برابر فاصلهٔ حضیض تبدیل کرد؛ چنین عددی از خودِ نزدیک‌ترین فاصله هم کمتر می‌شود.

برای محاسبهٔ دقیق باید روشن باشد درصد روی کدام بازهٔ فاصله و با چه قراردادی تعریف شده است. بدون آن، شمارش تا یک رقم دقیق ظاهری گمراه‌کننده دارد. در یک خبر عمومی، بیان «بدر نزدیک حضیض» معمولاً منظور را بهتر از فرمولی ناقص می‌رساند. تاریخ بعدی نیز باید همراه سال و منطقهٔ زمانی اعلام شود.

چهارده درصد نسبت به کدام ماه؟

عددهای معروف تا حدود ۱۴ درصد در قطر ظاهری و تا حدود ۳۰ درصد در روشنایی، مقایسهٔ دو حالت حدی‌اند: بدر نزدیک در برابر بدر دور. این درصدها نسبت به هر ماه کامل معمولی یا ماه کامل ماه قبل نیستند. همچنین نباید آن‌ها را تفاوت اندازهٔ واقعی کرهٔ ماه دانست؛ فاصله عوض شده، نه قطر ماه.

وقتی جسمی با اندازهٔ ثابت نزدیک‌تر باشد، زاویهٔ بزرگ‌تری در میدان دید می‌گیرد. روشنایی دریافتی نیز به فاصله وابسته است. این دو تغییر یک درصد مشترک ندارند؛ زیادشدن قطر ظاهری با زیادشدن مقدار نور دریافتی دو اندازه‌گیری متفاوت است. بزرگ‌تر بودن تصویر به معنی همان درصد افزایش مساحت آن هم نیست.

افق چرا ماه را بزرگ نشان می‌دهد؟

توهم ماه باعث می‌شود قرص نزدیک افق بسیار بزرگ به نظر برسد، حتی وقتی ابرماه نیست. این اثر به ادراک ما مربوط است و با تغییر فاصلهٔ ماه در مدار یکی نیست. کنار کوه، درخت یا ساختمان، برداشت اندازه متفاوت می‌شود. حافظهٔ بصری نیز برای مقایسهٔ دقیق دو شب ابزار قابل اعتمادی نیست.

در نمونهٔ تصویری ناسا، ماه نزدیک افق و ماه بالاتر را با مقیاس یکسان مقایسه می‌کنند و قطر افقی تقریباً همان می‌ماند. پس احساس واضحِ «ماه امشب دو برابر شده» الزاماً اندازه‌گیری نیست. برای آزمودن آن باید قرص را در عکس هم‌مقیاس سنجید، نه اینکه یک قاب افق را با خاطرهٔ ماه بالای سر مقایسه کرد.

عکس مقایسه‌ای را چگونه بخوانیم؟

در مقایسهٔ معتبر، فاصلهٔ کانونی، برش و مقیاس نمایش باید معلوم باشند. اگر یک عکس را بزرگ‌تر چاپ کنیم، هر ماهی می‌تواند از دیگری بزرگ‌تر شود. وجود تاریخ به‌تنهایی کافی نیست؛ باید بدانیم دو تصویر چگونه ثبت و کنار هم قرار گرفته‌اند. روشنایی عکس هم از تنظیم نوردهی دوربین اثر می‌گیرد.

ماه کامل ۱۹ مارس ۲۰۱۱ در راست و ماه ۲۰ دسامبر ۲۰۱۰ در چپ
ماه کامل ۱۹ مارس ۲۰۱۱ در راست و ماه ۲۰ دسامبر ۲۰۱۰ در چپ Marcoaliaslama / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

ماه نزدیک ۱۹ مارس ۲۰۱۱ در راست و ماه نسبتاً معمولی ۲۰ دسامبر ۲۰۱۰ در چپ؛ تصویر، مقایسه با بدرِ اوج مدار نیست.

این تصویر نمونه‌ای برای دیدن اختلاف ظاهری است، اما مبنای اندازه‌گیری کران ۱۴ درصد نیست. شرح پرونده، ماه دوم را نسبتاً معمولی معرفی می‌کند و فاصلهٔ دقیق مداری دو ثبت را نمی‌دهد. بنابراین نباید از کنار هم بودن دو قرص، عنوان «نزدیک‌ترین و دورترین ماه ممکن» ساخت. کپشن بخشی از شاهد علمی تصویر است.

کشند قوی‌تر به کجا بستگی دارد؟

نزدیکی ماه می‌تواند دامنهٔ کشند را افزایش دهد. بدر و ماه نو با آرایشی همراه‌اند که کشند بهاری نام دارد؛ «بهاری» در این اصطلاح نام فصل نیست. اگر این آرایش نزدیک حضیض رخ دهد، کشند می‌تواند قوی‌تر شود. اما مقدار تغییر برای همهٔ ساحل‌ها یکسان نیست و تنها از نام ابرماه به دست نمی‌آید.

شکل ساحل، شرایط معمول کشند و وضعیت جوی در ارتفاع آب نقش دارند. NOAA نمونه‌هایی با اختلاف بیش از یک فوت هم مطرح می‌کند؛ بنابراین حکم ثابت «فقط چند سانتی‌متر» درست نیست. برای تصمیم ساحلی باید پیش‌بینی محلی کشند و هوا را دید. ابرماه به‌تنهایی پیش‌بینی مستقل سیل یا هشدار قطعی یک بلای طبیعی نیست.

برای دیدن ابرماه چه کنیم؟

برای دیدن بدر نزدیک حضیض، چشم کافی است و ابزار ویژه‌ای لازم نیست. از ایران هم مانند هر ماه کامل، افق باز و هوای مناسب کمک می‌کند. زمان دقیق طلوع به شهر و تاریخ بستگی دارد. وعدهٔ یک ساعت مشترک برای همهٔ ایران، تفاوت افق و موقعیت جغرافیایی را نادیده می‌گیرد.

پرسش‌های رایج

  1. ابرماه دقیقاً چیست؟

    ابرماه در کاربرد رایج، ماه کاملی است که نزدیک حضیض مدار رخ می‌دهد و کمی بزرگ‌تر و روشن‌تر از بدر دور دیده می‌شود. این نام آستانهٔ رسمی و یگانه‌ای ندارد. برای شمارش دقیق رخدادها باید قرارداد نزدیکی به حضیض روشن باشد؛ تغییر فاصلهٔ واقعی پیوسته است و هنگام عبور از یک آستانه جهش نمی‌کند.

  2. آیا ابرماه همیشه چهارده درصد بزرگ‌تر است؟

    عدد تا حدود چهارده درصد، مقایسهٔ قطر ظاهری دو حالت حدی بدر نزدیک و بدر دور است. این عدد برای مقایسه با هر ماه کامل معمولی صدق نمی‌کند. کرهٔ ماه بزرگ‌تر نمی‌شود؛ از فاصلهٔ کمتر زاویهٔ بزرگ‌تری می‌گیرد. هنگام خواندن یک درصد باید مرجع مقایسه و کمیت اندازه‌گیری‌شده را هم دانست.

  3. ابرماه چند بار در سال رخ می‌دهد؟

    تعداد ابرماه به سال و قرارداد به‌کاررفته برای نزدیکی بدر به حضیض بستگی دارد. چون تعریف رسمی و یگانه‌ای وجود ندارد، دو فهرست می‌توانند شمار متفاوتی داشته باشند. برای برنامه‌ریزی رصد، تاریخ بدر و فاصلهٔ مداری همان رخداد مهم‌تر از حفظ یک عدد ثابت سالانه است. ساعت اعلام‌شده نیز باید به زمان محل تبدیل شود.

  4. چرا ماه کنار افق خیلی بزرگ‌تر به نظر می‌رسد؟

    بزرگ دیده‌شدن ماه کنار افق عمدتاً به توهم ماه مربوط است و می‌تواند در بدر معمولی هم رخ دهد. ساختمان‌ها و چشم‌انداز بر برداشت اندازه اثر می‌گذارند. برای جداکردن این احساس از تغییر واقعی اندازهٔ زاویه‌ای، باید عکس‌های هم‌مقیاس را مقایسه کرد. یک قاب چشمگیر کنار برج به‌تنهایی ابرماه‌بودن را ثابت نمی‌کند.

  5. آیا ابرماه جزر و مد را همه‌جا به یک اندازه زیاد می‌کند؟

    اثر نزدیکی ماه بر کشند در همهٔ ساحل‌ها مقدار یکسانی ندارد. شکل ساحل، کشند معمول و شرایط جوی در ارتفاع نهایی آب نقش دارند. بنابراین نمی‌توان یک افزایش ثابت چندسانتی‌متری برای همه‌جا اعلام کرد. برای ارزیابی وضعیت یک بندر باید پیش‌بینی محلی کشند و هوا را خواند؛ نام ابرماه جای آن داده‌ها را نمی‌گیرد.

  6. آیا برای رصد ابرماه تلسکوپ لازم است؟

    برای دیدن ماه کامل نزدیک حضیض، تلسکوپ لازم نیست و چشم غیرمسلح کافی است. ابزار می‌تواند جزئیات سطح را نشان دهد، اما اندازه‌گیری تفاوت با بدرهای دیگر به مقایسهٔ کنترل‌شده نیاز دارد. عکس‌های دارای فاصلهٔ کانونی و برش یکسان مفیدتر از حافظهٔ دیداری هستند. زمان طلوع و وضعیت هوا را هم باید برای شهر و تاریخ خود بررسی کرد.

منابع

  1. NASA Supermoons · NASA
  2. NASA Moon Facts · NASA
  3. NASA Moon Phases · NASA
  4. NASA Moon Illusion · NASA
  5. NASA Photographing Moon Illusion · NASA
  6. NOAA Perigean Spring Tide · NOAA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

بخشی از

ابرماه بخشی از ماه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با ابرماه در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ابرماه گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین