اختفا Occultation

اختفا وقتی رخ می‌دهد که جرم نزدیک‌تر درست از مقابل جرم دورتر بگذرد و آن را از دید ما بپوشاند. رایج‌ترین نمونه پوشاندن ستاره یا سیاره به‌دست ماه است. اگر جرم میانی بسیار بزرگ‌تر از جرم پشتی باشد و آن را به‌کلی بپوشاند، اختفا می‌نامیم؛ اگر جرم پیش‌رو کوچک‌تر باشد و فقط بخش کوچکی را بپوشاند، «گذر» (ترانزیت) است. در گرفت، مانند خورشیدگرفتگی، سایهٔ یک جرم بر جرم دیگر می‌افتد؛ این سه پدیده یکسان نیستند.

اختفای ماه چگونه است؟

ماه در هر ماه به‌دور زمین می‌گردد و گاهی از مقابل ستاره‌های روشن می‌گذرد. چون ماه جو ندارد، ستاره در یک لحظه ناگهان محو می‌شود. نمونه‌های دیدنی، اختفای ستارگان درخشانی مانند دبران و قلب‌العقرب است که نزدیک مسیر ماه‌اند. اختفای سیاره‌ها، به‌ویژه زهره و مشتری، هم گاه رخ می‌دهد و برای رصدگر زیباست. مکان رصد اهمیت دارد، چون اختفا فقط در نوار باریکی از زمین دیده می‌شود.

اختفای ستاره‌ای توسط سیارک‌ها

وقتی سیارکی ستارهٔ دوری را می‌پوشاند، سایهٔ کوچکی روی زمین می‌افتد. رصدگران پراکنده در طول مسیر سایه، زمان شروع و پایان محو شدن را ثبت می‌کنند و از مجموع این ثبت‌ها شکل و اندازهٔ سیارک را می‌سازند. این روش حتی برای اجرام کوچک کمربند کایپر جواب می‌دهد. اختفایی که در سال ۱۹۸۸ ستاره‌ای را پشت پلوتون پنهان کرد، وجود جو آن را آشکار کرد. در سال ۲۰۱۷ نیز اختفا برای شناخت آراکوث پیش از پرواز نیو هورایزنز استفاده شد. آماتورها بخش مهمی از این داده‌ها را ثبت می‌کنند.

چرا اختفا مهم است؟

اختفا دقیق‌ترین روش زمینی برای اندازه‌گیری قطر اجرام کوچک و دور است، حتی بدون تلسکوپ بزرگ. همچنین می‌تواند حلقه یا جو یا ماهوارهٔ جرم را آشکار کند، چون ستارهٔ پشتی پیش از محو شدن کامل کم‌نور می‌شود یا چشمک می‌زند.

پرسش‌های رایج

### اختفا چیست؟
اختفا یعنی پنهان شدن یک جرم آسمانی پشت جرم دیگر. نمونهٔ آن پوشانده شدن ستاره به‌دست ماه است.

### اختفا با گرفت و گذر چه فرقی دارد؟
در اختفا جرم نزدیک‌تر جرم دورتر را می‌پوشاند و جرم پیش‌رو بزرگ‌تر است. در گذر جرم جلویی کوچک‌تر است و در گرفت سایهٔ یک جرم بر دیگری می‌افتد.

### اختفا چه فایده‌ای دارد؟
با زمان‌سنجی اختفا، اندازه و شکل سیارک‌ها و حتی جو اجرام دور اندازه‌گیری می‌شود. این روش ارزان و بسیار دقیق است.

### آیا آماتورها می‌توانند اختفا را ثبت کنند؟
بله، آماتورها با دوربین ویدیویی و ساعت دقیق در رصد اختفا شرکت می‌کنند. داده‌هایشان به سازمان‌های بین‌المللی ارسال می‌شود.