رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهرصد و ابزارپدیده

اختفا Occultation

اختفا رویدادی است که در آن جرمی آسمانی از دید ناظر پشت جرم دیگری، مثلاً ماه یا یک سیارک، پنهان می‌شود؛ از زمان‌سنجی آن اندازه و شکل اجرام دور و جو آن‌ها را می‌توان به دست آورد.

اختفا
NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

اختفا وقتی رخ می‌دهد که جرم نزدیک‌تر درست از مقابل جرم دورتر بگذرد و آن را از دید ما بپوشاند. رایج‌ترین نمونه پوشاندن ستاره یا سیاره به‌دست ماه است. اگر اندازهٔ زاویه‌ای جرم میانی از جرم پشتی بزرگ‌تر باشد و آن را به‌کلی بپوشاند، اختفا می‌نامیم؛ اگر اندازهٔ زاویه‌ای جرم پیش‌رو کوچک‌تر باشد و فقط بخشی را بپوشاند، «گذر» (ترانزیت) است. در گرفت، سایهٔ یک جرم بر جرم دیگر می‌افتد. این اصطلاح‌ها هم‌پوشانی دارند؛ خورشیدگرفتگی از دید ناظر زمینی پوشانده‌شدن قرص خورشید به‌دست ماه و حالت ویژه‌ای از اختفا نیز هست.

اختفای ماه چگونه است؟

ماه در هر ماه به‌دور زمین می‌گردد و گاهی از مقابل ستاره‌های روشن می‌گذرد. چون ماه جو ندارد، ستاره در یک لحظه ناگهان محو می‌شود. نمونه‌های دیدنی، اختفای ستارگان درخشانی مانند دبران و قلب‌العقرب است که نزدیک مسیر ماه‌اند. اختفای سیاره‌ها، به‌ویژه زهره و مشتری، هم گاه رخ می‌دهد و برای رصدگر زیباست. مکان رصد اهمیت دارد، چون اختفا فقط در نوار باریکی از زمین دیده می‌شود.

اختفای ستاره‌ای توسط سیارک‌ها

وقتی سیارکی ستارهٔ دوری را می‌پوشاند، سایهٔ کوچکی روی زمین می‌افتد. رصدگران پراکنده در طول مسیر سایه، زمان شروع و پایان محو شدن را ثبت می‌کنند و از مجموع این ثبت‌ها شکل و اندازهٔ سیارک را می‌سازند. این روش حتی برای اجرام کوچک کمربند کایپر جواب می‌دهد. اختفایی که در سال ۱۹۸۸ ستاره‌ای را پشت پلوتون پنهان کرد، وجود جو آن را آشکار کرد. در سال ۲۰۱۷ نیز اختفا برای شناخت آراکوث پیش از پرواز نیو هورایزنز استفاده شد. آماتورها بخش مهمی از این داده‌ها را ثبت می‌کنند.

چرا اختفا مهم است؟

اختفا دقیق‌ترین روش زمینی برای اندازه‌گیری قطر اجرام کوچک و دور است، حتی بدون تلسکوپ بزرگ. همچنین می‌تواند حلقه یا جو یا ماهوارهٔ جرم را آشکار کند، چون ستارهٔ پشتی پیش از محو شدن کامل کم‌نور می‌شود یا چشمک می‌زند.

پرسش‌های رایج

  1. اختفا چیست؟

    اختفا یعنی پنهان شدن یک جرم آسمانی پشت جرم دیگر. نمونهٔ آن پوشانده شدن ستاره به‌دست ماه است.

  2. اختفا با گرفت و گذر چه فرقی دارد؟

    در اختفا جرم نزدیک‌تر، جرم دورتر را می‌پوشاند و اندازهٔ زاویه‌ای آن از دید ناظر بزرگ‌تر است؛ در گذر اندازهٔ زاویه‌ای جرم جلویی کوچک‌تر است. در گرفت سایهٔ یک جرم بر دیگری می‌افتد؛ خورشیدگرفتگی از دید زمینی حالت ویژه‌ای از اختفا هم هست.

  3. اختفا چه فایده‌ای دارد؟

    با زمان‌سنجی اختفا، اندازه و شکل سیارک‌ها و حتی جو اجرام دور اندازه‌گیری می‌شود. این روش ارزان و بسیار دقیق است.

  4. آیا آماتورها می‌توانند اختفا را ثبت کنند؟

    بله، آماتورها با دوربین ویدیویی و ساعت دقیق در رصد اختفا شرکت می‌کنند. داده‌هایشان به سازمان‌های بین‌المللی ارسال می‌شود.

منابع

  1. Video Observing Manual · Royal Astronomical Society of New Zealand

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین