دانشنامهرویداد
ابرنواختر نوع Ia Type Ia supernova
ابرنواختر نوع Ia انفجار یک کوتولهٔ سفید در منظومهٔ دوتایی است که به حد جرمی خود میرسد؛ چون درخشندگی‌اش تقریباً ثابت است، از آن به‌عنوان شمع استاندارد برای سنجش فاصله‌های کیهانی استفاده می‌شود.
نام‌های دیگر: ابرنواختر نوع یک، شمع استاندارد
برخلاف ابرنواخترهای ناشی از مرگ ستاره‌های پرجرم، ابرنواختر نوع Ia از انفجار یک ستارهٔ مرده به نام کوتولهٔ سفید پدید می‌آید. این رویداد از مهم‌ترین ابزارهای اندازه‌گیری فاصله در کیهان‌شناسی است و به کشف شتاب گرفتن انبساط جهان انجامید.
ابرنواختر نوع Ia چگونه رخ می‌دهد؟
کوتولهٔ سفید اگر تنها باشد، به‌آرامی سرد می‌شود. اما اگر همدمی در یک ستارهٔ دوتایی داشته باشد و از او مادهٔ جذب کند، جرمش به‌تدریج افزایش می‌یابد. نزدیک به حد چاندراسکار، یعنی حدود ۱٫۴ برابر جرم خورشید، فشار درونی کافی نیست و همجوشی کربن ناگهان و بی‌مهار آغاز می‌شود. انفجار حاصل ستاره را کاملاً از هم می‌پاشد و چیزی از آن باقی نمی‌ماند. سناریوی دیگر ادغام دو کوتولهٔ سفید است.
چرا این ابرنواخترها شمع استاندارد هستند؟
چون بیشترشان تقریباً در یک جرم منفجر می‌شوند، درخشندگی اوجشان تقریباً یکسان است و با تصحیحی بر پایهٔ سرعت کم‌نور شدنشان بسیار دقیق‌تر هم می‌شود. پس اگر روشنایی ظاهری یکی را اندازه بگیریم، می‌توانیم فاصله‌اش را حساب کنیم. این کار از نردبان فاصله‌های کیهانی است و به کمک آن میتوان به کهکشان‌های میلیاردها سال نوری رسید، چنان‌که ثابت هابل را می‌سنجند.
در سال‌های ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ دو گروه پژوهشی با رصد این ابرنواخترها دریافتند که ابرنواخترهای دور کمنورتر از انتظارند. نتیجه این بود که انبساط جهان شتاب میگیرد، یافته‌ای که به انرژی تاریک نسبت داده می‌شود و برای آن جایزهٔ نوبل فیزیک ۲۰۱۱ داده شد.
چه نشانه‌ای آن را از انواع دیگر جدا می‌کند؟
در طیف نوع Ia خط هیدروژن دیده نمی‌شود، اما خط قوی سیلیسیم دارد. این ابرنواخترها هم‌چنین مقدار زیادی آهن می‌سازند و در تولید عناصر سنگین کهکشان سهم مهمی دارند. در برابر آن، فروپاشی هسته‌ای ستاره ابرنواخترهای دیگری می‌سازد.
پرسش‌های رایج
### ابرنواختر نوع Ia چیست؟
انفجار کوتولهٔ سفیدی که در یک منظومهٔ دوتایی جرم میگیرد و به حدود ۱٫۴ برابر جرم خورشید میرسد.
### چرا نوع Ia شمع استاندارد است؟
چون بیشتر این انفجارها در جرم تقریباً یکسانی رخ میدهند و درخشندگی ذاتی شبیه به هم دارند، پس از روی روشنایی ظاهری میتوان فاصله را حساب کرد.
### ابرنواختر نوع Ia چه سهمی در کشف انرژی تاریک داشت؟
ابرنواخترهای دور نوع Ia کمنورتر از انتظار بودند و این نشان داد انبساط جهان شتاب میگیرد؛ کشفی که نوبل فیزیک ۲۰۱۱ را به همراه داشت.
### آیا ممکن است ابرنواختر نوع Ia در کهکشان ما رخ دهد؟
بله، اما نادر است؛ در کهکشانی مثل راه شیری برآوردها از حدود یک بار در هر پنج قرن تا یک بار در هر قرن است. آخرین نمونهٔ تاریخی ثبت‌شده با چشم، ابرنواختر تیکو در سال ۱۵۷۲ بود.