رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانمفهوم

انبساط جهان Expansion of the universe

انبساط جهان افزایش فاصلهٔ میان ناحیه‌های همراه با جریان عمومی کیهان در مقیاس بزرگ است؛ این پدیده از اندازه‌گیری فاصله و انتقال به سرخ نور کهکشان‌ها شناخته می‌شود.

مه‌بانگ (بیگ‌بنگ)
NASA/WMAP Science Team / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

اگر همهٔ فاصله‌ها بزرگ می‌شوند، چرا خط‌کش روی میز هر روز بلندتر نمی‌شود؟ پرسش از همین خط‌کش شروع خوبی است، چون «جهان بزرگ می‌شود» دربارهٔ هر فاصله‌ای در هر جایی یک حکم یکسان نمی‌دهد. فاصلهٔ دو کهکشان دور و فاصلهٔ دو اتم در خط‌کش را فرایندهای متفاوتی تعیین می‌کنند. برای فهم انبساط باید نخست مقیاس درست را انتخاب کنیم.

به‌طور خلاصه

انبساط جهان در مقیاس بزرگ با افزایش عامل مقیاس توصیف می‌شود. فاصله و انتقال به سرخ کهکشان‌ها، همراه با شواهد دیگر، تاریخ این تغییر را محدود می‌کنند. سامانه‌های مقید مانند زمین و منظومهٔ شمسی همراه جریان عمومی کیهان کش نمی‌آیند. انرژی تاریک نام جزء مدل برای توضیح شتاب انبساط است و با مادهٔ تاریک تفاوت دارد.

چه فاصله‌ای در کیهان بزرگ‌تر می‌شود؟

فاصلهٔ میان اجرامی که تقریباً همراه جریان عمومی کیهان حرکت می‌کنند، با عامل مقیاس تغییر می‌کند. عامل مقیاس عددی برای مقایسهٔ اندازهٔ نسبی جهان در زمان‌های مختلف است؛ خودش طول یک خط‌کش یا فاصله تا دیواری بیرونی نیست. در مدل همگن و همسانگرد، همین توصیف برای ناحیه‌های مختلف به کار می‌رود و جای ممتازی برای مرکز دورشدن‌ها تعیین نمی‌کند.

در مقیاس کوچک‌تر، حرکت‌های محلی روی این جریان سوارند. گرانش می‌تواند گروهی از کهکشان‌ها را مقید نگه دارد یا دو جرم را به سوی هم ببرد. بنابراین از دیدن نزدیک‌شدن یک کهکشان نمی‌توان نتیجه گرفت کل جهان در حال جمع‌شدن است. درست مانند جریان رودخانه که حرکت هر برگ شناور روی آب را به‌تنهایی تعیین نمی‌کند، توصیف عمومی هم جای بررسی حرکت محلی را نمی‌گیرد.

از نور کهکشان‌ها چه چیزی اندازه می‌گیریم؟

اخترشناسان انتقال به سرخ طیف را با برآورد مستقل فاصله مقایسه می‌کنند. خطوط شناخته‌شدهٔ طیف، جای مرجعی برای سنجیدن تغییر طول موج‌اند. در جهانی منبسط، نور هنگام پیمودن راه طولانی با تغییر عامل مقیاس سرخ‌تر می‌شود؛ اما حرکت نسبی محلی نیز می‌تواند طول موج را تغییر دهد. یک خط سرخ‌شده به‌تنهایی گزارش کامل تاریخ کیهان نیست.

بخش دشوار کار، فاصله است. روشنایی ظاهری باید با شناخت منبع نور و خطاهای اندازه‌گیری همراه شود تا به فاصله برسیم. مقایسهٔ مجموعه‌ای از اجرام است که رابطهٔ عمومی را آشکار می‌کند. برای همین خبر دقیق دربارهٔ انبساط، افزون بر عدد نتیجه، روش فاصله‌سنجی و فرض‌های تحلیل را هم نام می‌برد. تلسکوپ مستقیماً عقربه‌ای با برچسب «سرعت رشد جهان» نمی‌خواند.

چرا جهان به یک فضای بیرونی نیاز ندارد؟

توصیف انبساط به تغییر فاصله‌های درون فضا نیاز دارد، نه حرکت لبهٔ جهان در فضایی بزرگ‌تر. روی سطح بادکنکی که باد می‌شود، فاصلهٔ نقطه‌ها افزایش می‌یابد و هیچ نقطهٔ روی سطح مرکز این افزایش نیست. این بخش از تشبیه مفید است؛ مرکز بادکنک و اتاق دور آن، اجزای مدل کیهان نیستند.

نمودار شماتیک تاریخ انبساط جهان از مرحلهٔ آغازین تا گسترش شتاب‌دار
نمودار شماتیک تاریخ انبساط جهان از مرحلهٔ آغازین تا گسترش شتاب‌دار NASA/WMAP Science Team / Wikimedia Commons · Public domain

این نمودار آموزشی از گروه علمی NASA/WMAP، در مالکیت عمومی، نمایش شماتیک تحول کیهان است؛ نقشهٔ فضایی یا عکس انفجار از بیرون جهان نیست. عدد سن در شرح قدیمی تصویر، مرجع عدد تازهٔ این متن نیست.

دیدن هرچه دورتر، همچنین دیدن گذشتهٔ دورتر است. پس تصویر ما از کیهان، عکس هم‌زمان همهٔ کهکشان‌ها نیست. این تفاوت توضیح می‌دهد چرا مدل‌سازی میان نور رسیده، زمان گسیل و فاصلهٔ امروز تمایز می‌گذارد؛ واژهٔ «فاصله» در کیهان‌شناسی باید با تعریفش خوانده شود.

چرا زمین و خط‌کش همراه کیهان کش نمی‌آیند؟

زمین، منظومهٔ شمسی و بخش‌های مقید کهکشان را نمی‌توان صرفاً با رابطهٔ عمومی انبساط بزرگ کرد. گرانش و نیروهای دیگر تعادل و حرکت این سامانه‌ها را تعیین می‌کنند. عامل مقیاس، نسخهٔ آماده‌ای برای تغییر طول هر جسم نیست. بنابراین اندازه‌گیری روزانهٔ طول یک میز، آزمایش مناسبی برای نرخ انبساط کیهان به شمار نمی‌آید.

تعبیر «انبساط هیچ اثری ندارد» نیز بیش از اندازه مطلق است. حرف دقیق‌تر این است که سامانه‌های مقید با جریان عمومی کش نمی‌آیند و باید دینامیک محلی‌شان را جدا بررسی کرد. در یک مثال فرضی، اگر فاصلهٔ دو شهر ایران را معیار بگیریم، زمین‌شناسی و روش نقشه‌برداری تعیین‌کننده‌اند؛ نسبت‌دادن تغییر احتمالی این فاصله به قانون هابل، مقیاس مسئله را اشتباه می‌گیرد.

ثابت هابل با شتاب انبساط چه فرقی دارد؟

پارامتر هابل آهنگ نسبی تغییر عامل مقیاس است و مقدار امروز آن را با نماد H0 نشان می‌دهند. نماد H(t) یادآوری می‌کند که همین پارامتر می‌تواند در تاریخ کیهان تغییر کند. «ثابت هابل» به معنی یک عدد تغییرناپذیر برای تمام عمر جهان نیست. یکای رایج آن کیلومتر بر ثانیه بر مگاپارسک است؛ یعنی دورشدن را نسبت به فاصله بیان می‌کند.

شتاب انبساط دربارهٔ چگونگی تغییر آهنگ رشد خود عامل مقیاس است. افزایش عامل مقیاس با شتاب، لزوماً به معنی افزایش پارامتر هابل نیست، چون مخرج این نسبت نیز رشد می‌کند. در بحث «تنش هابل» مسئلهٔ دیگری مطرح است: سازگاری مقدار امروز که از روش‌های مختلف به دست می‌آید. نردبان فاصله و استنباط مبتنی بر تابش زمینه، داده‌ها و وابستگی‌های مدلی یکسانی ندارند.

انرژی تاریک چه چیزی را توضیح می‌دهد؟

انرژی تاریک نام جزء ناشناخته‌ای در مدل کیهان‌شناسی است که برای توضیح شتاب انبساط به کار می‌رود. شواهد ابرنواختری منتشرشده در سال ۱۹۹۸ با انبساط شتاب‌دار سازگار بود؛ این نتیجه فقط ادعای دورشدن کهکشان‌ها نبود، بلکه به مقایسهٔ تاریخ فاصله و انبساط مربوط می‌شد. شناخت نام این جزء به معنی شناخت ماهیت فیزیکی آن نیست.

مادهٔ تاریک مسئلهٔ دیگری دارد: اثر گرانشی جرم و نقش آن در ساختارهای کیهان. جایگزین‌کردن این دو اصطلاح، توضیح را خراب می‌کند. سهم‌های اجزای مدل نیز سهم چگالی انرژی‌اند، نه درصدی از حجم فضا که یک ماده اشغال کرده باشد. برای خواندن خبر بعدی، نخست ببینید دادهٔ تازه به نرخ امروز مربوط است، به تاریخ انبساط، یا به ماهیت انرژی تاریک؛ این‌ها یک پرسش واحد نیستند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا جهان مرکز مشخصی دارد؟

    انبساط جهان در مدل همگن و همسانگرد مرکز ممتازِ دورشدن کهکشان‌ها ندارد. ناظرهای همراه جریان عمومی در ناحیه‌های مختلف رابطه‌ای مشابه میان فاصله و دورشدن می‌بینند. مرکز هندسی یک بادکنک جزئی از این توصیف نیست؛ تشبیه فقط دربارهٔ فاصله‌های روی سطح کاربرد دارد. شرح کیهان ناسا زمینهٔ این مدل را توضیح می‌دهد.

  2. آیا همهٔ انتقال به سرخ‌ها ناشی از انبساط‌اند؟

    انبساط جهان یکی از علت‌های انتقال به سرخ نور است، اما حرکت محلی منبع نسبت به ناظر نیز در تغییر طول موج سهم دارد. به همین دلیل یک کهکشان منفرد، به‌ویژه در محیط نزدیک و مقید، اندازه‌گیر مستقل و بی‌خطای انبساط نیست. راهنمای نرخ هابل ناسا رابطهٔ فاصله و اندازه‌گیری نرخ را شرح می‌دهد.

  3. آیا انبساط جهان باعث بزرگ‌شدن بدن می‌شود؟

    انبساط جهان بدن انسان یا زمین را مانند نقطه‌های یک شبکهٔ کیهانی کش نمی‌دهد. ساختار بدن را نیروهای محلی و ساختار منظومهٔ شمسی را عمدتاً گرانش تعیین می‌کند. رابطهٔ عمومی انبساط برای فاصله‌های همراه جریان بزرگ‌مقیاس است و نباید روی هر اندازهٔ محلی اعمال شود. مرجع هابل ناسا زمینهٔ مقیاس‌های فاصله‌سنجی را ارائه می‌کند.

  4. تابش زمینه چگونه به اندازه‌گیری انبساط کمک می‌کند؟

    در مطالعهٔ انبساط جهان، تابش زمینهٔ ریزموج اطلاعاتی از جهان آغازین می‌دهد که با یک مدل کیهان‌شناختی به پارامترهای امروز مرتبط می‌شود. این روش همان اندازه‌گیری مستقیم فاصله و دورشدن کهکشان‌های نزدیک نیست. مقایسهٔ نتیجه‌ها می‌تواند فرض‌های مدل و خطاهای روش‌ها را بیازماید. شرح مأموریت پلانک کاربرد تابش زمینه را معرفی می‌کند.

  5. انرژی تاریک همان مادهٔ تاریک است؟

    در مدل انبساط جهان، انرژی تاریک برای توضیح شتاب رشد عامل مقیاس به کار می‌رود؛ مادهٔ تاریک با اثر جرم گرانشی و شکل‌گیری ساختارها شناخته می‌شود. نام مشترک «تاریک» دلیل یکی‌بودن این دو نیست. هر دو اصطلاح محدودیت شناخت ما را نیز یادآوری می‌کنند. صفحهٔ انرژی تاریک ناسا تفاوت جایگاه آن‌ها را روشن می‌کند.

  6. آیا انبساط تا ابد ادامه پیدا می‌کند؟

    آیندهٔ انبساط جهان به محتوای کیهان و رفتار انرژی تاریک وابسته است. ادامهٔ انبساط شتاب‌دار در مدل‌هایی با انرژی تاریک ثابت پیش‌بینی می‌شود، اما این نتیجه مشروط به مدل است. اندازه‌گیری شتاب در گذشته، ماهیت انرژی تاریک و رفتار همیشگی آینده را به‌تنهایی تعیین نمی‌کند. معرفی انرژی تاریک ناسا این پرسش باز را دنبال می‌کند.

منابع

  1. Universe overview · NASA
  2. Hubble constant · NASA LAMBDA
  3. Observational Evidence from Supernovae · Riess et al., AJ
  4. Dark energy · NASA
  5. Dark matter · NASA
  6. Planck and CMB · ESA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از انبساط جهان گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین