ستاره دوتایی Binary star

ستارهٔ دوتایی از دو ستاره تشکیل شده که در یک مدار دور مرکز جرم مشترک می‌گردند. در بسیاری از موارد دو ستارهٔ یک دستگاه دوتایی چنان به هم نزدیک‌اند که با چشم یا حتی تلسکوپ جداگانه دیده نمی‌شوند. برآورد می‌شود حدود نیمی از ستاره‌های شبیه خورشید در دستگاه‌های دوتایی یا چندتایی باشند. خود خورشید تنهاست.

دوتایی‌ها چگونه رصد می‌شوند؟

• دوتایی‌های دیداری: با تلسکوپ می‌توان دو ستاره را جدا دید و حرکت مداری آن‌ها را سال به سال دنبال کرد.
• دوتایی‌های طیفی: دو ستاره جدا دیده نمی‌شوند ولی خط‌های طیفشان به‌دلیل اثر دوپلر به‌طور دوره‌ای جابه‌جا می‌شود.
• دوتایی‌های گرفتی: مدار چنان است که ستاره‌ها دوره‌ای جلوی هم می‌گذرند و نور مجموعه کم می‌شود. نمونهٔ مشهور آن الگول در صورت فلکی برساوش با دورهٔ حدود ۲٫۸۷ روز است.
• دوتایی‌های اخترسنجی: فقط حرکت موجی‌شکل ستارهٔ مرئی نشانهٔ همدم نادیدنی را می‌دهد.

چرا دوتایی‌ها مهم‌اند؟

مدار دو ستاره، با کمک قوانین کپلر، مهم‌ترین راه مستقیم برای اندازه‌گیری جرم ستاره‌هاست و بنابراین پایهٔ بسیاری از مدل‌های تکامل ستاره‌ای‌اند. شباهنگ نمونه‌ای مشهور است: ستارهٔ درخشان A و همدم کم‌نور B که کوتولهٔ سفید است و هر حدود ۵۰ سال یک بار دور هم می‌گردند.

وقتی ستاره‌ها بر هم اثر می‌گذارند

در دوتایی‌های نزدیک، ماده می‌تواند از یک ستاره به دیگری برود. این امر منشأ پدیده‌های چشمگیری است: نواخترها، برخی ابرنواخترها از نوع Ia، و منابع پرتو ایکس مانند ماکیان ایکس-۱. ادغام دو ستارهٔ فشردهٔ دوتایی نیز امواج گرانشی تولید می‌کند.

پرسش‌های رایج

### ستارهٔ دوتایی چیست؟
ستارهٔ دوتایی دو ستاره‌اند که با گرانش به هم بسته‌اند و دور مرکز جرم مشترک می‌گردند.

### آیا خورشید ستارهٔ دوتایی است؟
نه، خورشید تنهاست و همدم ستاره‌ای ندارد، هرچند بسیاری از ستاره‌های مشابه آن دوتایی‌اند.

### الگول چه ستاره‌ای است؟
الگول دوتایی گرفتی در صورت فلکی برساوش است که نورش هر حدود ۲٫۸۷ روز به‌طور نمایان کم و زیاد می‌شود.

### جرم ستاره‌ها را چگونه می‌سنجند؟
با مشاهدهٔ مدار دو ستارهٔ دوتایی و استفاده از قانون سوم کپلر می‌توان جرم کل و جرم هر ستاره را به‌دست آورد.