واژهنامه · نجوم و اخترفیزیک
سپیدهدم کیهانی cosmic dawn
سپیدهدم کیهانی دورهای از تاریخ کیهان در چند صد میلیون سال نخست پس از مهبانگ است که نخستین ستارگان و کهکشانها در آن روشن شدند و به عصر تاریک کیهان پایان دادند.
پس از رها شدن تابش زمینهٔ کیهانی، حدود ۳۸۰ هزار سال پس از مهبانگ، کیهان پر از گاز خنثای هیدروژن و هلیوم بود و هیچ ستارهای در آن نمیدرخشید. این دوران را «عصر تاریک» کیهان مینامند. سپیدهدم کیهانی پایان همین تاریکی است: گاز در چاههای گرانشی مادهٔ تاریک گرد آمد و نخستین ستارگان روشن شدند.
گمان میرود نخستین ستارگان بسیار پرجرم بودهاند و تقریباً فقط از هیدروژن و هلیوم ساخته شده بودند، چون عنصرهای سنگینتر هنوز ساخته نشده بود. هیچکدامشان تاکنون مستقیم دیده نشده است. تلسکوپ فضایی جیمز وب کهکشانهایی را یافته که نورشان کمتر از ۳۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ به راه افتاده، و بسیاری از آنها از پیشبینیها درخشانترند.
با بازیونش اشتباه نگیرید: سپیدهدم روشن شدن نخستین چشمههای نور است و بازیونش پیامد آن، یعنی یونیده شدن تدریجی هیدروژن میان کهکشانها با پرتو فرابنفش همین چشمهها.
در فلکبین ببینید
پرسشهای رایج
نخستین ستارگان کیهان کی روشن شدند؟
بنا بر مدلهای کیهانشناسی، نخستین ستارگان احتمالاً حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ روشن شدند، یعنی در کمتر از دو درصدِ نخست سن جهان که امروز حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال است. این عدد هنوز تقریبی است، چون هیچکدام از این ستارگان مستقیم دیده نشدهاند و دورترین کهکشانهایی که تلسکوپ فضایی جیمز وب یافته به کمی کمتر از ۳۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ برمیگردند.
عصر تاریک کیهان چه بود؟
عصر تاریک کیهان دورهای از حدود ۳۸۰ هزار سال تا حدود ۱۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ بود که کیهان پر از گاز خنثای هیدروژن و هلیوم بود ولی هنوز هیچ ستاره یا کهکشانی نور نمیتاباند. جز تابش رادیویی ضعیف ۲۱ سانتیمتری هیدروژن خنثی، تنها نور آن دوران تابش زمینهٔ کیهانی بود که با انبساط کیهان آرامآرام سرد و کمجان میشد. سپیدهدم کیهانی با روشن شدن نخستین ستارگان به این دوران پایان داد.







