بازیونش کیهان Reionization

بازیونش کیهان (Reionization) آخرین دگرگونی بزرگ در تاریخ گاز میان‌کهکشانی است. در این دوره، گاز هیدروژن و هلیوم که تا آن زمان بیشتر خنثی بود، دوباره به یون و الکترون آزاد تبدیل شد. واژهٔ «باز» در نامش از این‌جاست که جهان پیش‌تر یک بار یونیده بوده است، یعنی در لحظات بسیار داغ آغازین.

جهان پیش از بازیونش چه حالتی داشت؟

حدود ۳۸۰ هزار سال پس از مه‌بانگ، جهان آن‌قدر سرد شد که هسته‌ها و الکترون‌ها توانستند اتم خنثی بسازند. این رویداد «بازترکیب» نام دارد و همان نوری که امروز به‌صورت ریزموج زمینهٔ کیهانی می‌بینیم، در همان زمان آزاد شد. پس از آن، جهان در «عصر تاریکی» فرو رفت: نه ستاره‌ای بود و نه منبع نوری، و فقط گاز خنثی و ماده تاریک وجود داشت. توالی کامل رویدادها در تاریخچهٔ کیهان آمده است.

بازیونش چگونه رخ داد؟

وقتی نخستین ستاره‌ها و کهکشان‌ها شکل گرفتند، پرتو فرابنفش پرانرژی آن‌ها اتم‌های هیدروژن اطرافشان را یونیده کرد. در آغاز، حباب‌هایی یونیده دور هر منبع پدید آمد؛ این حباب‌ها رفته‌رفته بزرگ شدند و با هم یکی شدند. بر اساس مشاهدات، فرایند در بازهٔ تقریبی ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیون سال پس از مه‌بانگ انجام شد و نزدیک ۱ میلیارد سال پس از مه‌بانگ (انتقال به سرخ حدود ۶) تقریباً پایان یافت. اینکه چه منبعی سهم بیشتری داشته، ستارگان کهکشان‌های کوچک یا اختروش‌ها، هنوز موضوع پژوهش است.

شواهد بازیونش

• طیف اختروش‌های دور: در اختروش‌هایی با انتقال به سرخ بالاتر از حدود ۶، نور دچار جذب شدید می‌شود که به آن «فرورفتگی گان–پیترسون» می‌گویند و نشانهٔ هیدروژن خنثی است.
• قطبش ریزموج زمینه: ماهواره‌هایی مانند پلانک نشان دادند الکترون‌های آزاد در دورهٔ بازیونش، قطبش اندکی در ریزموج زمینه پدید آورده‌اند.
• تلسکوپ فضایی جیمز وب: این تلسکوپ کهکشان‌های بسیار دور و کم‌نور را در همین دوره دیده و دربارهٔ تعداد آن‌ها پرسش‌های تازه‌ای پیش آورده است.

پرسش‌های رایج

### بازیونش کیهان یعنی چه؟
بازیونش کیهان دوره‌ای است که در آن نور نخستین ستاره‌ها و کهکشان‌ها، گاز هیدروژن خنثای جهان را دوباره به یون و الکترون تبدیل کرد.

### بازیونش کیهان چه زمانی رخ داد؟
بازیونش کیهان تقریباً از چند صد میلیون سال پس از مه‌بانگ آغاز شد و حدود یک میلیارد سال پس از مه‌بانگ به پایان رسید.

### چرا آن را «باز» یونش می‌نامند؟
بازیونش کیهان از این رو «باز» نامیده می‌شود که ماده جهان در آغاز، پیش از بازترکیب، یونیده بود و بعدها دوباره یونیده شد.

### چه چیزی باعث بازیونش شد؟
بازیونش کیهان را بیشتر پرتو فرابنفش نخستین ستاره‌ها و کهکشان‌ها پدید آورد؛ نقش دقیق اختروش‌ها و سایر منابع هنوز مورد بحث است.