دانشنامهمفهوم
ریزموج زمینه کیهانی Cosmic microwave background
ریزموج زمینهٔ کیهانی (CMB) تابش ضعیف ریزموجی است که همهٔ آسمان را پر کرده و بازماندهٔ نوری است که حدود ۳۸۰ هزار سال پس از مه‌بانگ آزاد شد.
اگر با تلسکوپ رادیویی به هر نقطه از آسمان نگاه کنید، فراتر از ستاره‌ها و کهکشان‌ها، تابشی یکنواخت و ضعیف می‌بینید که از همه‌سو می‌رسد. این ریزموج زمینهٔ کیهانی است، قدیمی‌ترین نوری که میتوان دید و شاهدی اصلی برای مه‌بانگ.
ریزموج زمینه از کجا آمد؟
در حدود ۳۸۰ هزار سال پس از آغاز جهان، دما به حدود ۳۰۰۰ کلوین رسید و الکترون‌ها و پروتون‌ها توانستند اتم‌های هیدروژن بسازند. تا پیش از آن جهان پلاسمایی کدر بود و نور پیوسته پراکنده می‌شد. پس از ترکیب مجدد، جهان شفاف شد و نور آزاد شد. انبساط جهان این نور را به‌شدت کشیده و انتقال به سرخ داد، چندان که امروز در ناحیهٔ ریزموج دیده می‌شود.
دما و ویژگی‌ها
طیف این تابش دقیق‌ترین نمونهٔ تابش جسم سیاه در طبیعت است با دمای حدود ۲٫۷۲۵ کلوین. تفاوت دما از یک نقطه به نقطهٔ دیگر آسمان فقط حدود یک صدهزارم است، و همین ناهمسانگردی‌های کوچک بذر ساختار کیهان، یعنی ابرخوشه‌ها و کهکشان‌ها بوده‌اند. تحلیل آن‌ها به دانشمندان اجازه میدهد سن جهان، شکل آن و سهم ماده معمولی، ماده تاریک و انرژی تاریک را برآورد کنند.
چگونه کشف شد؟
جورج گاموف و همکارانش در دههٔ ۱۹۴۰ وجود چنین تابشی را پیش‌بینی کردند. در سال ۱۹۶۵ آرنو پنزیاس و رابرت ویلسون در آزمایشگاه بل ناخواسته با آنتن شاخی خود آن را یافتند و نوبل ۱۹۷۸ گرفتند. ماهواره‌های کوبی (COBE)، دبلیو‌مپ (WMAP) و پلانک نقشه‌های دقیق‌تری از آن ساختند. جان ماتر و جورج اسموت برای کوبی نوبل ۲۰۰۶ را بردند.
پرسش‌های رایج
### ریزموج زمینه کیهانی چیست؟
ریزموج زمینه کیهانی بازماندهٔ نور جهان نوزاد است که امروز به شکل تابش ریزموج ضعیف از همهٔ جهت‌ها به ما می‌رسد.
### دمای ریزموج زمینه کیهانی چقدر است؟
دمای ریزموج زمینه کیهانی حدود ۲٫۷۲۵ کلوین است، یعنی کمی بالاتر از صفر مطلق.
### چه کسی ریزموج زمینه کیهانی را کشف کرد؟
آرنو پنزیاس و رابرت ویلسون در سال ۱۹۶۵ آن را بهطور تصادفی کشف کردند و برای آن جایزهٔ نوبل فیزیک گرفتند.
### ریزموج زمینه کیهانی چه چیزی دربارهٔ جهان میگوید؟
ریزموج زمینه کیهانی نشان میدهد جهان در گذشته داغ و چگال بوده و با آن میتوان سن جهان و ترکیب آن را سنجید. اندازهگیریها سن حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال را پشتیبانی میکنند.
فکت علمی
دانستنی‌ها
- ۲۹ بهمن ۱۴۰۴تابش زمینهٔ کیهانی؛ عکس کودکی جهانتابش زمینهٔ ریزموج کیهانی نوری باستانی است که هنگام شفاف شدن جهان، پس از ترکیب پروتون‌ها و الکترون‌ها به اتم‌های خنثی، آزاد شد و تقریباً یکنواخت از همه سو به ما می‌رسد.
- ۹ دی ۱۴۰۴دمای زمینهٔ جهانفضای تهی میان کهکشان‌ها حدود ۲٫۷ کلوین دما دارد، یعنی حدود منفی ۲۷۰ درجهٔ سانتیگراد، که از تابش زمینهٔ ریزموج کیهانی میآید.
- ۱۴ بهمن ۱۴۰۲تابش زمینهٔ کیهانیبا تلسکوپ نوری، فضای میان ستاره‌ها و کهکشان‌ها تقریباً کاملاً تاریک است؛ ولی تلسکوپ رادیویی بهاندازهٔ کافی حساس درخششی ضعیف و تقریباً یکنواخت میبیند: ریزموج زمینهٔ کیهانی، تابشی که از آغاز جهان مانده و گواه اصلی نظریه…
تصویر روز ناسا
جهان قابل مشاهده۲ آذر ۱۴۰۴
جهان قابل مشاهده۲۵ اسفند ۱۴۰۰