واژهنامه · زمین
گرمابی hydrothermal
گرمابی صفتی است برای فرایندها، چشمهها و کانسارهایی که آب داغ زیرزمینی پدیدشان آورده است، آبی که ماگما یا گرمای درون زمین گرمش کرده و کانیها را در خود حل و جابهجا میکند.
آب داغ گرمابی از چند جا میآید: آب باران و برف یا آب دریا که از شکافها و گسلها به ژرفا نفوذ میکند و کنار سنگهای داغ گرم میشود، یا آبی که خود ماگما هنگام سرد شدن بیرون میدهد. این آب داغ در راه کانیها را حل میکند و جای دیگری، جایی که سرد میشود یا فشارش میافتد، تهنشین میکند. بسیاری از کانسارهای مس، طلا، سرب و روی چنین خاستگاهی دارند؛ کانسار مس سرچشمهٔ کرمان از گونهٔ مس پورفیری است که سیالهای داغ برخاسته از یک تودهٔ ماگمایی ساختهاند.
در کف اقیانوس، در امتداد پشتههای میاناقیانوسی، دهانههای گرمابی آبی بسیار داغ بیرون میدهند و دور آنها جانورانی زندگی میکنند که زنجیرهٔ غذاییشان بهجای نور خورشید بر میکروبهایی تکیه دارد که از ترکیبهای شیمیایی آب انرژی میگیرند. برخی پژوهشگران خاستگاه حیات روی زمین را در چنین جاهایی میجویند.
«گرمابی» را با «زمینگرمایی» اشتباه نگیرید: زمینگرمایی به خود گرمای درون زمین و بهرهبرداری از آن، مثلاً برای تولید برق، اشاره دارد؛ گرمابی به کاری که آب داغ در دل سنگها میکند.
پرسشهای رایج
چشمههای آب گرم ایران از کجا گرم میشوند؟
چشمههای آب گرم ایران چشمههای گرمابیاند: آب باران و برف از شکافها و گسلها به ژرفا نفوذ میکند، گرم میشود و دوباره به سطح برمیگردد. در چشمههای سرعین در دامنهٔ سبلان و لاریجان در دامنهٔ دماوند، گرما از سنگهای داغ زیر این کوههای آتشفشانی است؛ چشمههای دور از آتشفشان گرمایشان را از گردش آب در ژرفای چند کیلومتری میگیرند. بوی تخممرغ گندیدهٔ بسیاری از این چشمهها از گاز سولفید هیدروژن حلشده در آب است.
دودکش گرمابی کف اقیانوس چیست؟
دودکش گرمابی دهانهای در کف اقیانوس، بیشتر در امتداد پشتههای میاناقیانوسی، است که آب گرمشده با ماگما از آن بیرون میزند. دمای آب در «دودکشهای سیاه» به حدود ۴۰۰ درجهٔ سلسیوس میرسد و فشار زیاد آب ژرفا نمیگذارد بجوشد. فلزهای حلشده در برخورد با آب سرد اقیانوس تهنشین میشوند و ابری تیره شبیه دود میسازند. نخستین دهانههای گرمابی کف اقیانوس در ۱۹۷۷ میلادی پیدا شدند، همراه با جانورانی که بی نور خورشید زندهاند.
چرا فعالیت گرمابی در جستوجوی حیات بیرون از زمین مهم است؟
فعالیت گرمابی آب مایع، گرما و انرژی شیمیایی را یکجا فراهم میکند، همان چیزهایی که جانداران کف اقیانوس زمین بی نور خورشید با آن زندهاند. فضاپیمای کاسینی (Cassini) در فورانهای قطب جنوب انسلادوس، قمر یخی زحل، گاز هیدروژن یافت و در ذرههای برخاسته از این فورانها دانههای ریز سیلیس دید؛ هر دو نشانهٔ فعالیت گرمابی در اقیانوس زیرسطحی آن قمرند. برای همین انسلادوس و اروپا (Europa)، قمر مشتری، از امیدبخشترین جاها برای جستوجوی حیات به شمار میآیند.







