ماگما مخلوطی داغ از سنگ مذاب، بلورهای جامد و گازهای محلول مانند بخار آب و دی‌اکسید کربن است. دمای آن معمولاً بین حدود ۷۰۰ تا ۱۳۰۰ درجهٔ سانتیگراد است. ماگما فقط در بخش‌هایی از زمین ساخته می‌شود، نه در همهٔ گوشته؛ بیشتر گوشتهٔ زمین جامد است.
ماگما چگونه پدید می‌آید؟
سنگ‌ها در عمق زمین به‌سادگی با گرما ذوب نمی‌شوند، چون فشار زیاد جلوی ذوب را می‌گیرد. ذوب سه راه اصلی دارد:
- کاهش فشار: وقتی سنگ داغ گوشته در پشته‌های میان‌اقیانوسی بالا می‌آید، فشار کم می‌شود و ذوب می‌شود.
- افزودن آب: در مناطق فرورانش، آب ورقهٔ اقیانوسی نقطهٔ ذوب سنگ گوشته را پایین می‌آورد.
- افزایش دما: داغ شدن سنگ‌های پوسته در نزدیکی ماگمای داغتر.
این فرایندها را زمین‌ساخت ورقه‌ای هدایت می‌کند.
انواع ماگما
| نوع | سیلیس | رنگ سنگ | ویژگی |
|---|---|---|---|
| بازالتی | کم | تیره | روان، دمای بالا |
| آندزیتی | متوسط | خاکستری | چسبناکی میانه |
| ریولیتی | زیاد | روشن | بسیار چسبناک و پرگاز |
هر چه سیلیس بیشتر باشد، ماگما چسبناک‌تر است و گاز را در خود نگه می‌دارد. چنین ماگمایی آتشفشان‌های انفجاری می‌سازد، اما ماگمای روان بازالتی آرام‌تر بیرون می‌ریزد، مانند آتشفشان‌های هاوایی.
ماگما با گدازه چه فرقی دارد؟
ماگما زیر سطح است و وقتی از دهانهٔ آتشفشان بیرون بریزد، گدازه نام می‌گیرد. پس ماگما داخل «اتاقک ماگمایی» در عمق چند کیلومتری جمع می‌شود و در صورت فوران بالا می‌آید. ماگمایی که در عمق خنک شود، سنگ آذرین درونی مثل گرانیت می‌سازد.
ماگما چه فایده‌ای دارد؟
ماگما مواد معدنی ارزشمند، مانند مس و طلا و الماس، را با خود می‌آورد و بخش بزرگی از پوستهٔ زمین از آن ساخته شده است. گرمای آن منبع انرژی زمین‌گرمایی است. گازهای ماگما هم در تشکیل جو و اقیانوس‌های نخستین زمین نقش داشته‌اند.
پرسش‌های رایج
### ماگما چه تفاوتی با گدازه دارد؟
ماگما سنگ مذاب زیر سطح زمین است و گدازه همان مواد مذاب پس از بیرون ریختن روی سطح. ماگما گاز محلول دارد اما گدازه بیشتر آن را از دست داده است.
### دمای ماگما چقدر است؟
معمولاً بین حدود ۷۰۰ تا ۱۳۰۰ درجهٔ سانتیگراد، بسته به نوع آن. ماگمای بازالتی از ماگمای ریولیتی داغتر است.
### آیا مرکز زمین ماگما است؟
نه. هستهٔ بیرونی زمین فلز مذاب است، اما گوشتهٔ زیرین جامد است و ماگما فقط در بخش‌های محدودی از پوسته و گوشتهٔ بالایی تشکیل می‌شود.
### ماگما چگونه ساخته می‌شود؟
با کاهش فشار، افزودن آب یا افزایش دما، که سنگ جامد در عمق را جزئی یا کامل ذوب می‌کند.