دانشنامهمفهوم
زمینساخت ورقهای Plate tectonics
زمینساخت ورقهای نظریهای است که میگوید لایهٔ بیرونی زمین (سنگکره) از چند ورقهٔ بزرگ و کوچک ساخته شده که روی گوشتهٔ نرم‌تر آهسته حرکت میکنند.
نام‌های دیگر: تکتونیک صفحه‌ای، صفحات تکتونیکی، تکتونیک
سنگ‌کرهٔ زمین یکپارچه نیست؛ مانند پوستهٔ ترک‌خورده است که تکه‌هایش «ورقه» نام دارد. حدود ده ورقهٔ بزرگ مانند آمریکای شمالی، اوراسیا، آفریقا، آرام و عربستان و ورقههای کوچک‌تری داریم. هرکدام سالانه چند سانتیمتر حرکت میکنند، تقریباً با سرعت رشد ناخن.
این نظریه چگونه پدید آمد؟
آلفرد وگنر در سال ۱۹۱۲ «رانش قارهها» را پیشنهاد کرد، چون دید حاشیهٔ آفریقا و آمریکای جنوبی مثل قطعه‌های پازل به هم می‌خورند و فسیل‌های یکسانی دارند. در آن زمان سازوکاری برای حرکت نداشت و ایده رد شد. در دههٔ ۱۹۶۰ کشف گسترش کف اقیانوس و نوار‌های مغناطیسی صخره‌ها نظریهٔ زمینساخت ورقهای را استوار کرد.
چه چیزی ورقه‌ها را حرکت میدهد؟
گرمای درونی زمین جریان‌های همرفتی آهسته در گوشته می‌سازد؛ افزون بر آن، کشش ورقهٔ سنگین فرورونده در مناطق فرورانش و فشار از پشته‌های میان‌اقیانوسی نقش دارند.
مرز ورقه‌ها چه می‌کند؟
- واگرا: ورقه‌ها از هم دور میشوند و پوستهٔ تازه می‌سازند؛ مثل پشتهٔ میان‌اقیانوسی اطلس.
- همگرا: ورقه‌ها به هم می‌رسند؛ یا یکی زیر دیگری فرو می‌رود (فرورانش) یا قارهها با هم برخورد میکنند و کوهستان می‌سازند. هیمالیا و زاگرس از این نوع‌اند.
- امتدادلغز: ورقه‌ها از کنار هم می‌لغزند؛ مثل گسل سن‌آندریاس.
بیشتر زمین‌لرزه‌ها، آتشفشانها و سونامی‌ها در مرز ورقه‌ها رخ می‌دهند. بر پایهٔ همین نظریه، ایران در برخورد دو ورقهٔ عربستان و اوراسیا قرار دارد. تا آنجا که می‌دانیم زمین تنها سیارهٔ منظومهٔ شمسی با زمینساخت ورقهای فعال است (سیارات زمین‌سان).
پرسش‌های رایج
### زمینساخت ورقهای چیست؟
نظریهای که حرکت ورقههای سنگکره را میگوید و کوهستانها، زلزلهها و آتشفشانها را توضیح میدهد.
### قارهها با چه سرعتی حرکت میکنند؟
معمولاً بین یک تا ده سانتیمتر در سال، بسته به ورقه.
### رانش قارهای را چه کسی پیشنهاد کرد؟
آلفرد وگنر در سال ۱۹۱۲؛ نظریهٔ او بعدها در چارچوب زمینساخت ورقهای اثبات شد.
### آیا قارهها دوباره به هم میپیوندند؟
بر اساس چرخههای گذشته، بله؛ حدود ۳۰۰ میلیون سال پیش همه در ابرقارهٔ پانگهآ بودند و در آینده نیز احتمالاً دوباره جمع میشوند.