رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهزمینپدیده

آتشفشان Volcano

آتشفشان سامانه‌ای زمین‌شناختی است که مواد مذاب، گاز و ذرات را از درون یک جرم به سطح یا نزدیک سطح می‌رساند؛ این سامانه الزاماً کوهی مخروطی با یک دهانه نیست.

نام‌های دیگر: کوه آتشفشان، فوران آتشفشان

آتشفشان
U.S. government / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

آتشفشان راه ارتباط مواد داغ درون یک جرم با سطح آن است. سنگ مذاب زیر سطح ماگما و پس از خروج گدازه نام دارد. رفتار فوران به گاز، ترکیب و روانی مواد و شرایط مسیر خروج بستگی دارد. نداشتن فوران در حافظهٔ تاریخی یا کاربرد نام «خاموش» تضمین نمی‌کند که یک کوه هیچ خطر آتشفشانی یا گازی نداشته باشد.

ماگما چگونه راهی به سطح پیدا می‌کند؟

آتشفشان (Volcano) هنگامی شکل می‌گیرد که ماگما بتواند در پوسته حرکت کند و راهی برای خروج یا نزدیک‌شدن به سطح بیابد. بسیاری از آتشفشان‌های زمین با مرز ورقه‌های زمین‌ساختی ارتباط دارند؛ فعالیت در کانون‌های داغ نیز ممکن است دور از مرز ورقه‌ها رخ دهد. پس برای فهم جای یک آتشفشان باید ساختار زمین را دید، نه فقط ارتفاع کوه را.

ماگما مجموعه‌ای ساده از «آتش مایع» نیست؛ مواد مذاب، گازهای حل‌شده و گاهی بلورها را در خود دارد. با صعود مواد، فشار محیط تغییر می‌کند و وضعیت گازها نیز عوض می‌شود. بخشی از مواد ممکن است زیر سطح بماند و سرد شود و بخشی راه خروج پیدا کند. نام «گدازه» به مادهٔ مذابی می‌گوییم که به سطح رسیده است؛ تغییر نام به محل حضور مربوط است و به معنی تبدیل ناگهانی به ماده‌ای کاملاً متفاوت نیست.

چرا بعضی فوران‌ها انفجاری‌اند؟

آزادشدن و انبساط گازها می‌تواند ماگما را به‌شدت خرد و پرتاب کند، اما شدت فوران از یک عامل تنها به دست نمی‌آید. کاهش فشار هنگام صعود به بیرون‌آمدن گازهای محلول کمک می‌کند. اگر گاز به‌آسانی راه فرار نداشته باشد، فشار می‌تواند به رفتار انفجاری کمک کند؛ روانی مواد نیز در این روند اثر دارد.

بازکردن نوشابه برای تصور خروج گاز مثال آشنایی است، ولی تمام سازوکار آتشفشان را بازسازی نمی‌کند. ماگما دمای بالا، ترکیب متنوع و مسیرهای پیچیده دارد. ترکیب شیمیایی، دما، مقدار بلورها، میزان گاز و شرایط مجرا همگی مهم‌اند. بنابراین «هر مادهٔ غلیظ‌تر حتماً انفجار شدیدتر می‌سازد» قانون بی‌استثنا نیست. فوران روان و فوران انفجاری دو سر یک طیف رفتاری‌اند و یک سامانه می‌تواند در مرحله‌های مختلف رفتار خود را تغییر دهد.

شکل کوه با سبک فوران چه فرقی دارد؟

شکل آتشفشان نتیجهٔ انباشته‌شدن مواد و تاریخ ساخت آن است؛ سبک فوران رفتار یک رخداد یا دورهٔ فعالیت را توصیف می‌کند. آتشفشان سپری معمولاً پهن و کم‌شیب است، چون جریان‌های گدازه در گسترش آن نقش دارند. آتشفشان چینه‌ای از انباشت لایه‌های گوناگون ساخته می‌شود و می‌تواند نمای مخروطی آشکارتری داشته باشد.

خروج مواد از شکاف‌ها نشان می‌دهد که یک دهانهٔ مرکزی بلند جزء ضروری همهٔ آتشفشان‌ها نیست. از سوی دیگر، یک عکس از ستون فوران نمی‌گوید تمام تاریخ همان کوه انفجاری بوده است. تشخیص نوع ساختار با بررسی سنگ‌ها، شکل زمین و سابقهٔ رخدادها انجام می‌شود. این تمایز در خواندن خبر نیز مفید است: نام گونهٔ کوه به‌تنهایی اندازه و نوع خطر فوران بعدی را تعیین نمی‌کند.

فوران آتشفشان سنت هلنز و ستون مواد بر فراز آن
فوران آتشفشان سنت هلنز و ستون مواد بر فراز آن U.S. government / Wikimedia Commons · Public domain

فوران سنت هلنز نمونه‌ای از رفتار انفجاری است؛ همهٔ آتشفشان‌ها در همهٔ فوران‌ها چنین ستونی ندارند.

دربارهٔ دماوند چه می‌دانیم؟

دماوند آتشفشانی است که سابقهٔ فعالیت آن را باید از شواهد زمین‌شناختی خواند، نه فقط خاطرهٔ ساکنان امروزی. برنامهٔ جهانی آتشفشان‌شناسی اسمیتسونین آخرین فوران شناخته‌شدهٔ آن را حدود ۵۳۵۰ پیش از میلاد، با عدم قطعیت ۲۰۰ سال، ثبت می‌کند. این تاریخ از جنس تاریخ‌گذاری زمین‌شناختی است و نباید آن را گزارش دقیق یک شاهد تاریخی معرفی کرد.

همین مرجع گزارش‌هایی از گازدهی دهانه در سال‌های ۱۹۹۳ و ۱۹۹۹ دارد. گازدهی با خروج گستردهٔ گدازه یکسان نیست، اما نشان می‌دهد نبودن فوران تازه به معنی نبودن همهٔ فرایندهای زیرزمینی نیست. واژه‌های فعال، خفته و خاموش نیز در کاربردهای عمومی همیشه معنای یکسانی ندارند. از این داده‌ها نمی‌توان فوران نزدیک را پیش‌بینی کرد و نمی‌توان بی‌خطری مطلق را نتیجه گرفت. برای تصمیم دربارهٔ مسیر و دسترسی، اطلاعات رسمی و به‌روز محل لازم است.

خطر فقط گدازهٔ سرخ است؟

خطر آتشفشان به جریان گدازه محدود نمی‌شود و گاهی مواد کم‌نمایان‌تر پیامدهای مهم‌تری دارند. خاکستر آتشفشانی خرده‌های سنگ و شیشه است، نه دود ناشی از سوختن چوب. جریان داغ آذرآواری آمیزه‌ای از گاز و مواد خردشده است؛ لاهار نیز جریان آب و مواد آتشفشانی است که می‌تواند در مسیر دره‌ها حرکت کند.

گازها ممکن است خطرناک باشند، حتی وقتی رنگ و شعلهٔ چشمگیری دیده نمی‌شود. عکس آرام یک دامنه، جای اندازه‌گیری گاز یا ارزیابی پایداری مسیر را نمی‌گیرد. فاصلهٔ مناسب نیز نسخه‌ای ثابت برای تمام سامانه‌ها ندارد؛ نوع رخداد، پستی‌وبلندی و جهت حرکت مواد مهم‌اند. خواندن تعریف‌های زمین‌شناسی باید به شناخت خطر کمک کند، نه به طراحی آزمایش شخصی کنار دهانه و خروجی گاز.

فوران چگونه بر اقلیم و خاک اثر می‌گذارد؟

بعضی فوران‌های بزرگ می‌توانند با رساندن دی‌اکسید گوگرد به پوش‌سپهر، هواویزهای سولفاتی بسازند و سطح زمین را موقتاً سرد کنند. در این توضیح، خاکستر و ذرات سولفاتی را نباید یکی دانست. خاکستر معمولاً سریع‌تر ته‌نشین می‌شود؛ اثر اقلیمی طولانی‌تر برخی فوران‌ها به سرنوشت گاز گوگرد و هواویز حاصل از آن ارتباط دارد.

اثر بر خاک نیز به زمان و شرایط بستگی دارد. هوازدگی مواد آتشفشانی در گذر زمان می‌تواند به شکل‌گیری خاک کمک کند، ولی خاکستر تازه کود آماده و بی‌ضرر نیست. پوشاندن گیاهان، تغییر محیط و خطر برای فعالیت‌های انسانی بخش دیگری از همان رخداد است. جملهٔ کلی «فوران برای زمین خوب است» این تفاوت مقیاس زمانی را پنهان می‌کند؛ یک فرایند زمین‌شناختی می‌تواند درازمدت سازنده و در کوتاه‌مدت ویرانگر باشد.

آیا آتشفشان فقط روی زمین وجود دارد؟

فعالیت آتشفشانی به زمین محدود نیست و آیو، قمر مشتری، نمونهٔ برجسته‌ای از آن است. با این حال، دیدن خروج مواد داغ در جهانی دیگر به معنی یکسان‌بودن منشأ گرمای آن با زمین نیست. گرمایش کشندی در فعالیت آیو نقش دارد؛ نباید همان توضیح جابه‌جایی ورقه‌های زمین را بدون بررسی به همهٔ اجرام نسبت داد.

برای مقایسهٔ جهان‌ها، از سه پرسش آغاز کنید: چه ماده‌ای خارج می‌شود، انرژی از کجا می‌آید و شواهد فعالیت مربوط به چه زمانی است؟ این پرسش‌ها بهتر از مقایسهٔ تنها ارتفاع مخروط‌ها به فهم فرایند کمک می‌کنند. شکل یک کوه در عکس ممکن است گذشتهٔ فعالیت را نشان دهد، ولی برای ادعای فوران امروز باید شاهد زمانی و رصدی مناسب داشت.

پرسش‌های رایج

  1. ماگما و گدازه چه تفاوتی دارند؟

    در سامانهٔ آتشفشان، ماگما مادهٔ مذاب زیر سطح است که می‌تواند گاز و بلور نیز داشته باشد. همان ماده پس از رسیدن به سطح گدازه نام می‌گیرد. بنابراین این دو نام بیش از هر چیز جای حضور مواد را مشخص می‌کنند؛ هر سنگ داغ یا هر مادهٔ بیرون‌آمده از دهانه را هم نباید گدازه نامید.

  2. آیا آتشفشان خاموش بی‌خطر است؟

    برچسب «خاموش» برای آتشفشان در زبان عمومی معنای دقیقی ندارد و تضمین ایمنی نیست. نبودن فوران در دورهٔ تاریخی، خطر گاز، مسیرهای ناپایدار یا احتمال فعالیت آینده را به‌تنهایی رد نمی‌کند. ارزیابی خطر باید بر شواهد زمین‌شناختی و پایش به‌روز تکیه کند؛ این نام به‌تنهایی مجوز نزدیک‌شدن به دهانه و خروجی گاز نیست.

  3. آخرین فوران دماوند چه زمانی بوده است؟

    مرجع اسمیتسونین آخرین فوران شناخته‌شدهٔ آتشفشان دماوند را حدود ۵۳۵۰ پیش از میلاد با عدم قطعیت ۲۰۰ سال ثبت می‌کند. این عدد تاریخ‌گذاری زمین‌شناختی است، نه تاریخ دقیق یک گزارش انسانی. سابقهٔ گازدهی نیز وجود دارد؛ از این اطلاعات به‌تنهایی نه فوران قریب‌الوقوع نتیجه می‌شود و نه بی‌خطری مطلق دماوند.

  4. خاکستر آتشفشانی همان دود است؟

    خاکستر آتشفشانی از ذرات ریز سنگ و شیشه تشکیل می‌شود و با دود حاصل از سوختن مواد یکسان نیست. در فوران انفجاری، خردشدن مواد این ذرات را می‌سازد. ظاهر ابری ستون ممکن است گمراه‌کننده باشد؛ نام خاکستر نباید باعث شود آن را ماده‌ای نرم و بی‌ضرر مانند غبار معمول خانه تصور کنیم.

  5. آیا هر فوران آتشفشانی زمین را سرد می‌کند؟

    هر فوران آتشفشانی اثر اقلیمی یکسانی ندارد. برخی فوران‌های بزرگ با ورود دی‌اکسید گوگرد به پوش‌سپهر و تشکیل هواویز سولفاتی به سردشدن موقت سطح کمک می‌کنند. مقدار گاز و ارتفاع رسیدن آن اهمیت دارد. خاکستر معمولاً زودتر ته‌نشین می‌شود؛ بنابراین وجود ستون بلند به‌تنهایی اندازه و دوام اثر اقلیمی را مشخص نمی‌کند.

  6. چرا همهٔ آتشفشان‌ها شکل مخروط ندارند؟

    شکل آتشفشان از نوع مواد، مسیر خروج و تاریخ انباشته‌شدن آن‌ها پدید می‌آید. گدازه‌های روان می‌توانند ساختاری پهن و کم‌شیب بسازند و خروج از شکاف نیز الزاماً کوهی با دهانهٔ مرکزی نمی‌سازد. آتشفشان چینه‌ای فقط یکی از گونه‌هاست؛ تصویر آشنای کوه مخروطی تمام تنوع سامانه‌های آتشفشانی را نشان نمی‌دهد.

منابع

  1. USGS About Volcanoes · USGS
  2. USGS How Volcanoes Erupt · USGS
  3. USGS Eruption Styles · USGS
  4. USGS Volcanoes and Climate · USGS
  5. Smithsonian GVP Damavand · Smithsonian GVP
  6. NASA Io · NASA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با آتشفشان در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از آتشفشان گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین