آتشفشان Volcano

سنگ مذاب زیر سطح «ماگما» نام دارد و وقتی به سطح می‌رسد «گدازه» می‌شود. آتشفشان‌ها در جایی شکل می‌گیرند که ماگما راهی به بالا پیدا کند، بیشتر در مرز ورقه‌های زمین‌ساختی و در کانون‌های داغ مانند هاوایی.

آتشفشان چگونه فوران می‌کند؟

ماگما سبک‌تر از سنگ اطراف است و بالا می‌آید. گازهای محلول در آن، مانند بخار آب و دی‌اکسید کربن، با کم شدن فشار آزاد می‌شوند و شبیه باز کردن نوشابه فوران می‌سازند. هرچه ماگما غلیظ‌تر باشد، فوران انفجاری‌تر است. فوران‌ها یا آرام (روان‌شدن گدازه) و یا انفجاری (خاکستر و ستون‌های بلند) هستند.

انواع آتشفشان

• سپری: شیب کم و گدازهٔ روان؛ مانند مائونا لوآ در هاوایی.
• مخروطی (چینه‌ای): لایه‌های گدازه و خاکستر؛ مانند فوجی و دماوند.
• گدازه‌ای و گنبدی و کالدراهای بزرگ مانند یلوستون.

آتشفشان‌های ایران و منظومهٔ شمسی

دماوند و سبلان و تفتان آتشفشان‌های ایران‌اند. دماوند خاموش تلقی می‌شود اما دارای فومارول‌های فعال است. در دیگر جهان‌ها نیز آتشفشان داریم: المپوس مونس در مریخ بلندترین آتشفشان شناخته‌شدهٔ منظومهٔ شمسی است و آیو، قمر مشتری، فعال‌ترین جهان آتشفشانی منظومه است. ونوس هم بخش بزرگی از سطحش را دشت‌های آتشفشانی پوشانده است.

تأثیر بر اقلیم و زندگی

فوران‌های بزرگ با پرتاب ذرات گوگردی به جو می‌توانند آسمان را تیره و اقلیم را موقتاً سرد کنند، مثل فوران تامبورا در سال ۱۸۱۵. خاکستر آتشفشانی خاک را حاصلخیز می‌کند. فوران زیردریایی می‌تواند سونامی بسازد.

پرسش‌های رایج

### آتشفشان چگونه کار می‌کند؟
ماگما همراه گاز از اعماق بالا می‌آید و از دهانه یا شکاف به‌صورت گدازه، خاکستر و گاز فوران می‌کند.

### آیا دماوند فعال است؟
دماوند در رده آتشفشان‌های خفته یا خاموش است ولی هنوز فعالیت گرمابی دارد؛ فوران تاریخی ثبت‌شده‌ای نداریم.

### ماگما و گدازه چه فرقی دارند؟
ماگما سنگ مذاب زیر سطح است و گدازه همان سنگ مذاب پس از رسیدن به سطح.

### بلندترین آتشفشان منظومهٔ شمسی کدام است؟
المپوس مونس در مریخ، با ارتفاع حدود ۲۲ کیلومتر بالاتر از سطح مبنای مریخ (برخی منابع نزدیک ۲۵ کیلومتر هم گفته‌اند).