سرعت گریز Escape velocity

وقتی توپی را به بالا پرتاب می‌کنیم، گرانش زمین آن را برمی‌گرداند. اگر سرعت پرتاب به اندازهٔ کافی بزرگ باشد، جسم دیگر برنمی‌گردد و از میدان گرانش زمین رها می‌شود. کمترین سرعتی که چنین چیزی را ممکن می‌کند، سرعت گریز نام دارد.

## سرعت گریز چگونه حساب می‌شود؟
سرعت گریز در فاصلهٔ r از مرکز جرم M از رابطهٔ زیر به دست می‌آید که در آن G ثابت گرانش است:

این مقدار به جرم جسم گریزنده بستگی ندارد؛ یک ذره و یک فضاپیما هر دو از سطح زمین به همین سرعت برای گریز نیاز دارند. رابطه از قانون گرانش همگانی نیوتن و پایستگی انرژی به دست می‌آید.

## سرعت گریز در جهان‌های گوناگون
| جرم | سرعت گریز از سطح |
|---|---|
| ماه | حدود ۲٫۴ کیلومتر بر ثانیه |
| مریخ | حدود ۵ کیلومتر بر ثانیه |
| زمین | حدود ۱۱٫۲ کیلومتر بر ثانیه |
| مشتری | حدود ۵۹٫۵ کیلومتر بر ثانیه |
| خورشید | حدود ۶۱۸ کیلومتر بر ثانیه |

این اعداد توضیح می‌دهند چرا ماه جوی ندارد و چرا غول‌های گازی هیدروژن خود را نگه می‌دارند. اگر سرعت مولکول‌های یک گاز در بالای جو به سرعت گریز نزدیک شود، آن سیاره به‌تدریج جو خود را از دست می‌دهد.

## سرعت گریز و سیاه‌چاله
اگر جرمی چنان فشرده شود که سرعت گریز از آن به سرعت نور برسد، حتی نور هم نمی‌گریزد. چنین جرمی سیاه‌چاله نام دارد و مرز آن «افق رویداد» است. این ایده نخستین بار در سدهٔ هجدهم میلادی با نگاهی نیوتنی مطرح شد.

## پرسش‌های رایج
### سرعت گریز از زمین چقدر است؟
سرعت گریز از سطح زمین حدود ۱۱٫۲ کیلومتر بر ثانیه است. این حدود ۴۰ هزار کیلومتر بر ساعت است.

### آیا سرعت گریز به جرم جسم بستگی دارد؟
نه، سرعت گریز به جرم جسم گریزنده بستگی ندارد. فقط به جرم و شعاع جسم مرکزی وابسته است.

### آیا موشک‌ها باید به سرعت گریز برسند؟
لزوماً نه. موشک‌ها با پیشرانش مداوم بالا می‌روند و برای رسیدن به مدار، سرعت گریز لازم نیست. فقط فضاپیماهایی که باید برای همیشه از میدان گرانش زمین بیرون بروند، به این سرعت نیاز دارند.

### سرعت گریز از سیاه‌چاله چقدر است؟
سرعت گریز از افق رویداد سیاه‌چاله برابر سرعت نور است. به همین دلیل چیزی از درون آن بیرون نمی‌آید.