الگول Algol

الگول (Algol) یا بتا برساوش را «ستارهٔ شیطان» می‌خوانند. نام عربی آن «راس‌الغول» یعنی سر دیو است و در نقشهٔ برساوش جای سر بریدهٔ مدوسا را نشان می‌دهد. الگول حدود ۹۰ سال نوری از ما فاصله دارد و نخستین ستارهٔ متغیر از نوع دوتایی گرفتی بود که شناخته شد.

الگول چرا کم‌نور می‌شود؟

الگول در واقع دو ستاره است که در حدود ۲٫۹ روز یک‌بار به دور هم می‌گردند. مدار آن‌ها چنان است که هر دور یک‌بار از دید ما ستارهٔ کم‌نورتر جلوی ستارهٔ درخشان‌تر می‌افتد و بخشی از نور را می‌پوشاند؛ در این گرفت اصلی، روشنایی الگول از قدر ظاهری حدود ۲٫۱ به ۳٫۴ می‌رسد و پس از حدود ده ساعت دوباره بالا می‌آید. این تغییر برای چشم غیرمسلح هم آشکار است و آن را به الگوی ستاره‌های دوتایی و ستاره‌های متغیر پیوند می‌دهد.

تاریخچهٔ کشف

تغییر روشنایی الگول را احتمالاً از قدیم می‌دیدند و در سنت‌ها آن را نشان بدشگونی می‌دانستند. جمینیانو مونتانری، ستاره‌شناس ایتالیایی، در سال ۱۶۶۷ آن را به‌طور ثبت‌شده گزارش کرد. جان گودریک، منجم جوان انگلیسی، در سال‌های ۱۷۸۲ و ۱۷۸۳ دورهٔ تغییر را سنجید و پیشنهاد کرد که ستاره‌ای تیره از جلوی آن می‌گذرد؛ فرضیه‌ای که بعدها درست از آب درآمد. الگول در واقع سه‌تایی است؛ ستارهٔ سومی دورتر در مدار بلندتر می‌گردد.

«پارادوکس الگول»

ستارهٔ کم‌نورتر الگول مرحلهٔ تکاملی پیرتری دارد ولی جرمش کمتر است. این در نگاه اول عجیب است، زیرا ستارهٔ پرجرم باید زودتر پیر شود. توضیحش این است که ستارهٔ کم‌جرم‌تر در گذشته جرمی بیش‌تر داشت و بخش بزرگی از آن، به ستارهٔ همدم منتقل شد.

پرسش‌های رایج

### الگول را چگونه پیدا کنیم؟
الگول در صورت فلکی برساوش، جنوب‌غربی ستاره‌های اصلی آن است. می‌توان از ذات‌الکرسی به سمت پایین رفت و آن را پیدا کرد.

### کم‌نور شدن الگول را چگونه ببینیم؟
با مقایسهٔ الگول و ستارهٔ مجاورش در طول چند ساعت می‌توان کاهش روشنایی را با چشم دید. زمان‌های دقیق گرفت را جدول‌های ستاره‌شناسی آماتوری می‌دهند.

### چرا الگول را «ستارهٔ شیطان» می‌نامند؟
چون الگول نمادی از سر مدوسا است و تغییر روشنایی‌اش در فرهنگ‌های کهن شوم شمرده می‌شد. نام راس‌الغول هم به همین معنی است.

### الگول از ایران دیده می‌شود؟
بله. الگول از اواخر تابستان تا بهار، به‌ویژه پاییز و زمستان، در آسمان شب ایران بالای افق دیده می‌شود.