دانشنامهمفهوم
تاریخچهٔ کیهان Chronology of the universe
تاریخچهٔ کیهان روایت علمی تحول جهان از مهبانگ حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش تا امروز است، از تورم و تشکیل نخستین اتم‌ها تا پیدایش ستارهها، کهکشان‌ها و سیاره‌ها.
نام‌های دیگر: گاه‌شمار جهان
بنا بر مدل استاندارد کیهان‌شناسی، جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش با مهبانگ آغاز شد و از حالتی بسیار داغ و چگال به کیهان امروزی منبسط شد. تاریخچهٔ کیهان این مسیر را به دوره‌هایی تقسیم می‌کند که هرکدام با فرایندهای فیزیکی ویژه‌ای شناخته می‌شوند.
جهان در لحظه‌ها و دقیقه‌های نخست چگونه بود؟
کسری از ثانیه پس از آغاز، جهان در مرحلهٔ تورم کیهانی برای زمانی بسیار کوتاه با شتابی عظیم منبسط شد. سپس جهان از پلاسمای داغ کوارک‌ها و گلوئون‌ها پر شد که با سردشدن، پروتون و نوترون ساخت. در چند دقیقهٔ نخست، همجوشی هسته‌ای هلیوم و مقدار اندکی لیتیوم و دوتریوم پدید آورد؛ فرایندی که «هسته‌زایی مه‌بانگی» نام دارد.
چه زمانی نور و ستارهها پدیدار شدند؟
حدود ۳۸۰ هزار سال پس از آغاز، جهان به‌اندازهٔ کافی سرد شد که الکترون‌ها به هسته‌ها بپیوندند و اتم‌های خنثی بسازند. در این «بازترکیب»، نور آزاد شد و امروز به‌صورت ریزموج زمینهٔ کیهانی دیده می‌شود. سپس «عصر تاریکی» آمد که ستاره‌ای نبود. نخستین ستارهها چند ده تا چند صد میلیون سال پس از مهبانگ روشن شدند و در دورهٔ بازیونش کیهان هیدروژن میان‌کهکشانی دوباره یونیده شد. نخستین کهکشان‌ها هم در همین دوره شکل گرفتند.
| دوره | زمان تقریبی |
|---|---|
| تورم | کسری بسیار کوچک از ثانیه |
| هسته‌زایی مه‌بانگی | چند دقیقه |
| بازترکیب و نور زمینه | حدود ۳۸۰ هزار سال |
| نخستین ستارهها | چند ده تا چند صد میلیون سال |
| شکل‌گیری منظومهٔ شمسی | حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش |
بعد از آن چه شد؟
کهکشان‌ها در ساختارهای بزرگ‌تری مانند خوشه‌ها و رشته‌های کیهانی به هم پیوستند. حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش منظومهٔ شمسی پدید آمد. در حدود پنج میلیارد سال اخیر، انرژی تاریک انبساط جهان را شتاب داده است. آیندهٔ کیهان بسته به ماهیت انرژی تاریک متفاوت خواهد بود؛ این پرسش در سرانجام کیهان بررسی می‌شود.
پرسش‌های رایج
### جهان چند سال دارد؟
بنا بر بهترین اندازهگیریها، سن جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال است.
### پیش از مهبانگ چه بود؟
تاریخچهٔ کیهان با نظریههای کنونی تنها تا نزدیک لحظهٔ آغاز قابل توصیف است. دربارهٔ پیش از آن، یا اصلاً مفهومی از «پیش» وجود دارد یا نه، فرضیههای مختلفی هست و پاسخ قطعی ندارد.
### نخستین ستارهها کی پدید آمدند؟
نخستین ستارهها چند ده تا چند صد میلیون سال پس از مهبانگ شکل گرفتند. تلسکوپهایی مانند جیمز وب کهکشانهای همین دوران را مشاهده میکنند.