دانشنامهمفهوم
یافتن شمال با ستارگان Finding north by the stars
یافتن شمال با ستارگان روشی قدیمی برای پیدا کردن جهت در شب است که در نیمکرهٔ شمالی بر شناسایی ستارهٔ قطبی و با کمک صورت‌های فلکی مانند دب اکبر و ذات‌الکرسی انجام می‌شود.
نام‌های دیگر: پیدا کردن شمال با ستاره، قطب‌یابی با ستاره
پیش از قطب‌نما و GPS، مسافران، ملوانان و کاروان‌ها شمال را از آسمان پیدا می‌کردند. در نیمکرهٔ شمالی کافی است ستارهٔ قطبی را پیدا کنید: نقطه‌ای که جهت شمال حقیقی را با خطای کمتر از یک درجه نشان میدهد.
این روش ساده و رایگان است و تا امروز برای کوهنوردان و رصدگران مفید است، البته به آسمان صاف نیاز دارد.
چطور ستارهٔ قطبی را پیدا کنیم؟
ستارهٔ قطبی به قطب شمال آسمان بسیار نزدیک است و به همین دلیل در طول شب تقریباً ثابت می‌ماند، در حالی که بقیهٔ ستارهها به دور آن می‌چرخند. این پدیده از چرخش زمین ناشی می‌شود. خود قطبی ستارهٔ درخشانی نیست و برای یافتنش باید از نشانه‌ها کمک گرفت.
راه نخست استفاده از هفت‌برادران در دب اکبر است. خطی فرضی از دو ستارهٔ لبهٔ جلویی «ملاقه» (دبه و مراق) به سمت بالا بکشید و فاصلهٔ آن دو را حدود پنج برابر امتداد دهید؛ به ستارهٔ قطبی می‌رسید. راه دوم صورت فلکی ذات‌الکرسی به شکل M یا W است که در سوی دیگر قطب قرار دارد و خط عمود بر میانه‌اش به قطبی اشاره می‌کند. وقتی ستارهای را که به آن رسیده‌اید پیدا کردید، رو به آن بایستید: جلوی شما شمال است، پشت شما جنوب، سمت راست شرق و سمت چپ غرب.
ارتفاع ستارهٔ قطبی و عرض جغرافیایی
زاویهٔ ستارهٔ قطبی بالای افق با عرض جغرافیایی شما تقریباً برابر است. در تهران، با عرض حدود ۳۶ درجه، قطبی حدود ۳۶ درجه بالای افق دیده می‌شود. در قطب شمال درست بالای سر و در استوا روی افق است و در نیمکرهٔ جنوبی دیده نمیشود.
در نیمکرهٔ جنوبی ستارهٔ مشابهی با درخشندگی کافی نیست. رصدگران از صلیب جنوبی و ستاره‌های راهنمای آن برای یافتن جنوب استفاده میکنند.
پرسش‌های رایج
### ستارهٔ قطبی کدام است؟
ستارهٔ قطبی ستارهای در صورت فلکی دب اصغر است که تقریباً در راستای محور چرخش زمین قرار دارد و جهت شمال را نشان میدهد.
### آیا ستارهٔ قطبی پرنورترین ستاره است؟
خیر. ستارهٔ قطبی ستارهای متوسط و از قدر دوم است و بسیاری از ستارهها از آن درخشانترند. اهمیتش به جای آن است که تقریباً ثابت است.
### در نیمکرهٔ جنوبی شمال را چطور پیدا کنیم؟
در نیمکرهٔ جنوبی ستارهٔ قطبی دیده نمیشود. از صلیب جنوبی برای پیدا کردن قطب جنوب آسمان استفاده میکنند و جهتها را از آن به دست میآورند.
### دقت این روش چقدر است؟
ستارهٔ قطبی کمتر از یک درجه از قطب شمال آسمان فاصله دارد، پس جهت یابی با آن برای مقاصد عملی کاملاً دقیق است.