تشکیل و تکامل منظومه شمسی Formation and evolution of the Solar System

بنا بر «فرضیهٔ سحابی خورشیدی»، منظومهٔ شمسی حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش از فروریزش بخشی از یک ابر مولکولی ساخته شد. شواهد این زمان از سن قدیمی‌ترین مواد شهاب‌سنگی به دست می‌آید.

منظومهٔ شمسی چگونه آغاز شد؟

بخشی از ابر زیر گرانش خود فروریخت، شاید بر اثر موج ضربه‌ای ابرنواختری نزدیک. ماده به مرکز ریخت و خورشید را شکل داد، و به‌دلیل چرخش، دیسکی تخت از گاز و غبار پیرامون آن ماند. بیش از ۹۹ درصد جرم منظومه در خورشید جمع شد. خورشید در آغاز پیش‌ستاره بود و پس از آغاز همجوشی هیدروژن به رشتهٔ اصلی رسید.

سیاره‌ها چگونه ساخته شدند؟

دانه‌های غبار به هم چسبیدند و سیارک‌ریزه‌هایی ساختند که با برخورد و جذب گرانشی تا اجرام بزرگ‌تر رشد کردند. دما در دیسک با فاصله از خورشید کاهش می‌یافت. درون «خط یخ‌بندان» فقط سنگ و فلز می‌توانست جامد بماند و سیاره‌های سنگی و کوچک شکل گرفتند. بیرون آن، هسته‌های یخی بزرگ‌تر گاز فراوانی را جذب کردند و غول‌های گازی را ساختند. غول‌های یخی نیز در نواحی دورتر شکل گرفتند.

پس از شکل‌گیری چه تغییراتی رخ داد؟

سیاره‌ها در سال‌های نخست جابه‌جا شدند. فرضیهٔ چرخش بزرگ مهاجرت مشتری را شرح می‌دهد و مدل نیس بازآرایی غول‌ها را. پس از آن دورهٔ پرحادثهٔ بمباران سنگین پسین را برخی گمان می‌کنند. فرضیهٔ برخورد بزرگ هم خاستگاه ماه را برخورد جسمی بزرگ با زمین نخستین می‌داند. مواد باقی‌مانده در کمربند سیارک‌ها، کمربند کایپر و ابر اورت جا گرفتند.

آیندهٔ منظومهٔ شمسی چیست؟

خورشید حدود ۵ میلیارد سال دیگر سوخت هیدروژن هسته را تمام می‌کند و به غول سرخ تبدیل می‌شود. در این مرحله لایه‌های بیرونی‌اش گسترده می‌شوند و عطارد و زهره را می‌بلعند. سرنوشت زمین نامعلوم‌تر است. سرانجام خورشید به کوتولهٔ سفید تبدیل خواهد شد.

پرسش‌های رایج

### منظومهٔ شمسی چند سال دارد؟
منظومهٔ شمسی حدود ۴٫۶ میلیارد سال سن دارد.

### سیاره‌های سنگی چرا نزدیک خورشیدند؟
چون در نزدیکی خورشید دما بالا بود و فقط سنگ و فلز می‌توانستند جامد باقی بمانند؛ یخ و گاز تنها در فاصله‌های بیشتر انباشته شدند.

### آیا منظومهٔ شمسی هنوز در حال تغییر است؟
بله. مدار سیاره‌ها و اجرام کوچک به‌آهستگی عوض می‌شود و خورشید نیز در طول میلیاردها سال تغییر می‌کند.