دانشنامهدانشمند
ابرخس (هیپارخوس) Hipparchus
ابرخس (هیپارخوس) اخترشناس و ریاضیدان یونانی سدهٔ دوم پیش از میلاد است که کشف تقدیم اعتدالین، نخستین فهرست ستارهها و مقیاس قدر ستاره‌ای را به او نسبت می‌دهند.
نام‌های دیگر: ابرخس
ابرخس اهل نیقیه در آسیای صغیر بود و بیشتر عمر پژوهشی‌اش را در جزیرهٔ رودس گذراند. از آثار خودش تقریباً چیزی جز یک تفسیر کوچک بر یک منظومهٔ ستاره‌شناسی باقی نمانده، اما بطلمیوس و دیگران بارها از او نقل کرده‌اند و همین، تصویری روشن از کارهایش به دست می‌دهد. او را بنیانگذار اخترشناسی علمی در جهان باستان میدانند، چون رصد دقیق را با محاسبهٔ هندسی درآمیخت.
ابرخس چه کشفی کرد؟
مهم‌ترین کشف او تقدیم اعتدالین است. ابرخس با مقایسهٔ رصدهای خودش با ثبت‌های قدیمی‌تر بابلی و یونانی دید که نقطههای اعتدال بر منطقةالبروج به‌آرامی به عقب می‌لغزند. او مقدار این جابهجایی را حدود یک درجه در هر سده برآورد کرد که کمی کمتر از مقدار واقعی (حدود ۱٫۴ درجه در سده) است. دلیل این پدیده، چرخش بسیار کند محور زمین است.
او همچنین طول سال خورشیدی را با دقت بالا اندازه گرفت و نشان داد فصل‌ها یکسان نیستند؛ از این‌رو مدل خورشید را بر مداری خروج از مرکزدار استوار کرد. فاصلهٔ ماه را هم با استفاده از ماه‌گرفتگی و اختلاف منظر حدود شصت برابر شعاع زمین به دست آورد که بسیار به واقعیت نزدیک است.
فهرست ستارهها و مقیاس قدر
ابرخس فهرستی از ستارهها با مختصات آن‌ها تهیه کرد که معمولاً حدود ۸۵۰ ستاره برآورد می‌شود. برای نشان دادن درخشندگی، ستارهها را در شش رده جا داد: روشن‌ترین‌ها قدر یک و کم‌نورترین‌هایی که با چشم دیده می‌شوند قدر شش. نسخهٔ ریاضی‌شدهٔ همین رده‌بندی هنوز مبنای قدر ظاهری است. گفته‌اند انگیزهٔ او پدیدار شدن یک ستارهٔ تازه بود که می‌خواست تغییرهای آسمان را برای آیندگان ثبت کند. فهرستش بعدها پایهٔ کار بطلمیوس شد.
ابرخس و مثلثات
برای محاسبه‌های نجومی به ابزاری برای یافتن طول وتر کمان‌ها نیاز بود. ابرخس نخستین جدول وترها را ساخت و به همین دلیل او را «پدر مثلثات» می‌نامند. این جدول‌ها امکان حل مسئله‌هایی دربارهٔ کرهٔ آسمان و تبدیل مختصات از استوایی به دایرةالبروجی را فراهم کردند. او همچنین شیوه‌ای هندسی برای تعیین عرض و طول جغرافیایی پیشنهاد کرد.
پرسش‌های رایج
### ابرخس چه کسی بود؟
ابرخس اخترشناس و ریاضیدان یونانی بود که حدود سالهای ۱۹۰ تا ۱۲۰ پیش از میلاد زندگی میکرد. او در نیقیه زاده شد و بیشتر کارهایش را در رودس انجام داد.
### ابرخس چه چیزی را کشف کرد؟
ابرخس تقدیم اعتدالین، یعنی جابهجایی آهستهٔ نقطههای اعتدال را کشف کرد. او همچنین فهرست ستارهها و مقیاس ششردهای قدر را ساخت.
### چرا ابرخس را پدر مثلثات میدانند؟
ابرخس نخستین جدول وترها را برای حل مسئلههای نجومی تنظیم کرد. این جدول معادل ابتدایی جدول سینوسهاست و همین او را بنیانگذار مثلثات میشناسند.
### آیا نوشته‌های ابرخس باقی مانده است؟
از ابرخس تقریباً فقط یک اثر کوچک، تفسیری بر شعری اخترشناختی، به‌طور کامل مانده است. بیشتر آنچه از او می‌دانیم از گزارش‌های بطلمیوس در المجسطی می‌آید.