رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیرویداد

ماه‌گرفتگی Lunar eclipse

ماه‌گرفتگی پدیده‌ای است که هنگام گذر ماه کامل از سایه یا نیم‌سایهٔ زمین رخ می‌دهد؛ نوع و میزان تیرگی آن به مسیر ماه در سایه و شرایط جو زمین بستگی دارد.

ماه‌گرفتگی
Morocco Mole / Wikimedia Commons · CC BY 3.0 · منبع تصویر

ماه کامل بالا آمده است، اما گوشه‌ای از قرصش آرام‌آرام تیره می‌شود. اگر ابر مزاحم نباشد، می‌توانید این تغییر را با چشم دنبال کنید و ببینید سایه چگونه روی سطح ماه پیش می‌رود. این تغییر، هلال معمول نیست. زمین میان منبع نور و ماه قرار گرفته و مسیر نور خورشید را عوض کرده است؛ همان تفاوتی که ماه‌گرفتگی را از شب‌های عادی جدا می‌کند.

به‌طور خلاصه

ماه‌گرفتگی (Lunar eclipse) فقط نزدیک ماه کامل و با آرایش مناسب مدار رخ می‌دهد. ماه ممکن است از نیم‌سایه، بخشی از سایهٔ کامل یا تمام سایهٔ کامل بگذرد. رنگ سرخ یا مسی به عبور نور از جو زمین مربوط است و در همهٔ رویدادها یکسان نیست. تماشای خود ماه هنگام گرفت برای چشم ایمن است؛ امکان رؤیت از ایران باید برای رویداد، شهر و مرحلهٔ مشخص بررسی شود.

چرا هر ماه کامل دچار گرفت نمی‌شود؟

ماه کامل زمانی رخ می‌دهد که زمین میان سمت خورشید و ماه قرار می‌گیرد، اما این آرایش همیشه به هم‌خطی کافی برای گرفت نمی‌رسد. صفحهٔ مدار ماه نسبت به صفحهٔ مدار زمین کج است؛ بنابراین ماه در بسیاری از ماه‌های کامل، بالاتر یا پایین‌تر از سایهٔ زمین عبور می‌کند. کامل‌بودن قرص ماه شرط لازم است، اما برای افتادن آن در سایه کافی نیست.

نقطه‌های تقاطع دو صفحه را گره‌های مداری می‌نامند. ماه کامل باید به نزدیکی یکی از این گره‌ها برسد تا گذر از سایه ممکن شود. این توضیح با تغییر معمول فاز ماه فرق دارد. در چرخهٔ هلال، زاویهٔ دید ما به نیمهٔ روشن ماه تغییر می‌کند؛ سایهٔ زمین عامل پیدایش هلال معمول نیست. اگر هلال را همیشه به سایهٔ زمین نسبت دهیم، دیگر نمی‌توانیم توضیح دهیم چرا ماه‌گرفتگی فقط در بعضی ماه‌های کامل رخ می‌دهد.

نیم‌سایه، جزئی و کامل چه تفاوتی دارند؟

نوع ماه‌گرفتگی از مسیر قرص ماه در بخش‌های سایهٔ زمین تعیین می‌شود. در نیم‌سایه، بخشی از قرص خورشید از دید سطح ماه پوشیده است؛ روشنایی ماه کاهش می‌یابد، ولی تغییر ممکن است بسیار ظریف باشد. در گرفت جزئی، بخشی از قرص ماه وارد سایهٔ کامل می‌شود و لبهٔ تیرهٔ مشخص‌تری روی ماه دیده می‌شود. در گرفت کامل، تمام قرص ماه داخل سایهٔ کامل قرار می‌گیرد.

«کامل» نام یک مرحلهٔ هندسی است و الزاماً به معنی ناپدیدشدن ماه نیست. همچنین مدت کل رویداد را نباید با مدت تمامیت یکی گرفت. یک گرفت کامل می‌تواند مراحل نیم‌سایه‌ای و جزئی هم داشته باشد؛ اگر خبر فقط از طولانی‌بودن گرفت بگوید، باید روشن شود کدام بازه را می‌شمارد. برای برنامه‌ریزی رصد، زمان شروع و پایان هر مرحله به اندازهٔ نام کلی رویداد اهمیت دارد.

قرص سرخ‌فام ماه در ماه‌گرفتگی
قرص سرخ‌فام ماه در ماه‌گرفتگی Morocco Mole / Wikimedia Commons · CC BY 3.0

عکس Morocco Mole با مجوز CC BY 3.0؛ نمونه‌ای از رنگ ماه هنگام گرفت است. رنگ و پردازش این عکس، پیش‌بینی رنگ رویداد آینده یا شاهد رؤیت از ایران نیست.

چرا ماه در سایهٔ زمین سرخ می‌شود؟

جو زمین بخشی از نور خورشید را به داخل سایه می‌شکند و طول موج‌های کوتاه‌تر را بیشتر پراکنده می‌کند. در نتیجه، نور رسیده به ماه می‌تواند سرخ‌فام باشد. تشبیه این نور به رنگ طلوع و غروب برای تصور پدیده مفید است، اما نباید نتیجه گرفت تمام نور آبی به‌طور کامل حذف می‌شود یا ماه همیشه رنگ ثابتی دارد. عبور نور از جو، شرایط پیچیده‌تری از یک فیلتر رنگی ساده دارد.

ابر و ذرات معلق در مسیر نور می‌توانند تیرگی و رنگ گرفت را تغییر دهند. ماه ممکن است مسی، سرخ، قهوه‌ای یا بسیار تیره به نظر برسد. مقیاس دانژون توصیفی دیداری از این ظاهر است، نه تضمین رنگ یک گرفت آینده. حتی دو عکس از یک رویداد ممکن است متفاوت دیده شوند، چون نوردهی و پردازش با هم فرق دارند. برای مقایسه، توصیف چشم ناظر و شرایط ثبت عکس را کنار رنگ تصویر بخوانید.

آیا دیدن ماه‌گرفتگی به محافظ چشم نیاز دارد؟

نگاه‌کردن به خود ماه در تمام مرحله‌های ماه‌گرفتگی با چشم، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ ایمن است و به فیلتر خورشیدی نیاز ندارد. ماه در این رویداد کم‌نورتر می‌شود و مشاهدهٔ آن خطر نگاه به خورشید را ندارد. می‌توانید تغییر شکل بخش تیره و رنگ قرص را دنبال کنید؛ برای دیدن اصل پدیده، ابزار گران یا بزرگ‌نمایی زیاد ضروری نیست.

این حکم فقط دربارهٔ مشاهدهٔ ماه است. رصد خورشید و خورشیدگرفتگی قواعد محافظت جداگانه دارند و عینک آفتابی معمولی برای نگاه به خورشید کافی نیست. نام مشترک «گرفتگی» نباید دستور ایمنی دو پدیده را مخلوط کند. هنگام توضیح به کودکان هم ابتدا هدف مشاهده را مشخص کنید: ماهی که نور بازتاب می‌دهد یا خود خورشید؟ تشخیص جسم، از حفظ‌کردن یک جملهٔ کوتاه مانند «گرفتگی بی‌خطر است» ایمن‌تر است.

کدام مرحله از شهر من در ایران دیده می‌شود؟

رؤیت ماه‌گرفتگی از ایران به شهر، زمان هر مرحله و ارتفاع ماه بستگی دارد. اگر ماه در بخشی از رویداد زیر افق باشد، آن مرحله از محل شما دیده نمی‌شود. نزدیک طلوع یا غروب، ممکن است فقط پایان یا آغاز گرفت در دسترس باشد. بنابراین جملهٔ «این گرفت در ایران دیده می‌شود» هنوز پاسخ کامل پرسش شما نیست؛ باید مشخص شود کجا و کدام مرحله.

نقشهٔ رؤیت، امکان هندسی مشاهده را نشان می‌دهد و وضعیت واقعی هوا را تضمین نمی‌کند. ابر، غبار و مانع افق می‌توانند ماه بالای افق را هم پنهان کنند. زمان جهانی جدول باید درست به زمان محلی تبدیل شود؛ سپس ارتفاع ماه در همان مرحله بررسی شود. برای شروع، یک رویداد را از فهرست ناسا انتخاب کنید، نقشه‌اش را ببینید و بعد شرایط شهر و افق خود را بسنجید.

هنگام رصد چه چیزهایی را ثبت کنیم؟

ثبت زمان مرحله، تیرگی و شرایط هوا، تجربهٔ رصد را قابل‌مقایسه می‌کند. مشخص کنید تغییر را با چشم دیده‌اید یا در عکس، و آیا ابر نازک یا غبار حضور داشته است. اگر از دوربین استفاده می‌کنید، تفاوت تنظیم نوردهی را کنار مقایسهٔ رنگ‌ها بنویسید. عکس تیره‌تر الزاماً به معنی ماه تیره‌تر نیست؛ ممکن است فقط نور کمتری ثبت شده باشد.

پیش از رویداد، زمان‌های مورد انتظار و افق لازم را بنویسید. سپس مشاهدهٔ واقعی را جدا ثبت کنید؛ شمار رویدادهای جهان با فرصت‌های رصد شهر شما یکسان نیست.

پرسش‌های رایج

  1. چرا ماه‌گرفتگی هر ماه رخ نمی‌دهد؟

    ماه‌گرفتگی علاوه بر ماه کامل، به نزدیکی ماه به گرهٔ مداری نیاز دارد. کجی صفحهٔ مدار ماه باعث می‌شود بیشتر ماه‌های کامل از بالا یا پایین سایهٔ زمین عبور کنند. توضیح ماه در ناسا زمینهٔ مداری را روشن می‌کند. تغییر معمول هلال هم سایهٔ زمین نیست؛ ماه‌گرفتگی رویدادی جدا از چرخهٔ عادی فازهای ماه است.

  2. آیا ماه‌گرفتگی همیشه ماه را قرمز روشن می‌کند؟

    در ماه‌گرفتگی کامل، نور عبورکرده از جو زمین می‌تواند ماه را سرخ یا مسی نشان دهد، اما رنگ و تیرگی ثابت نیست. ابر و ذرات معلق مسیر نور را تغییر می‌دهند و ماه گاهی بسیار تیره می‌شود. شرح ظاهر گرفت‌ها در ناسا این تفاوت را توضیح می‌دهد. رنگ یک عکس نیز به نوردهی و پردازش وابسته است.

  3. آیا دیدن ماه‌گرفتگی با تلسکوپ برای چشم خطر دارد؟

    تماشای خود ماه در همهٔ انواع و مراحل ماه‌گرفتگی، با چشم، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ ایمن است و فیلتر خورشیدی لازم ندارد. راهنمای گرفت‌های ناسا میان مشاهدهٔ ماه و خورشید تفاوت می‌گذارد. این ایمنی به نگاه به خورشید تعمیم ندارد؛ خورشیدگرفتگی و رصد خورشیدی به محافظت مناسب خود نیاز دارند و عینک آفتابی معمولی کافی نیست.

  4. آیا یک ماه‌گرفتگی کامل از سراسر ایران کامل دیده می‌شود؟

    رؤیت ماه‌گرفتگی کامل از ایران باید برای رویداد و شهر مشخص بررسی شود. ماه ممکن است هنگام بخشی از مراحل زیر افق باشد و ابر یا غبار نیز مانع مشاهده شود. نقشه‌های رؤیت ناسا امکان هندسی را نشان می‌دهند. برای پاسخ محلی، زمان مراحل، تبدیل زمان، ارتفاع ماه و افق باز را کنار پیش‌بینی هوا بررسی کنید.

  5. ماه‌گرفتگی چند بار در سال اتفاق می‌افتد؟

    در فهرست پنج‌هزاره‌ای ناسا، هر سال تقویمی دست‌کم دو و حداکثر پنج ماه‌گرفتگی از مجموع انواع ثبت می‌شود. این تعداد شامل گرفت‌های نیم‌سایه‌ای، جزئی و کامل است و تعداد گرفت کامل یک شهر نیست. برای فرصت رصد در محل خود، باید تک‌تک رویدادها را با موقعیت ماه نسبت به افق و زمان مراحل مقایسه کنید.

  6. فرق ماه‌گرفتگی با خورشیدگرفتگی چیست؟

    در ماه‌گرفتگی، ماه از سایهٔ زمین می‌گذرد؛ در خورشیدگرفتگی، ماه در راستای دید ما بخشی یا تمام خورشید را می‌پوشاند. هندسهٔ رؤیت و ایمنی این دو یکسان نیست. راهنمای ایمنی ناسا برای مشاهدهٔ خورشید محافظت جداگانه می‌خواهد. ایمن‌بودن نگاه به ماه هنگام گرفت، مجوز نگاه مستقیم به خورشید یا استفاده از تلسکوپ بدون تجهیزات مناسب خورشیدی نیست.

منابع

  1. NASA Eclipses overview and eye safety · NASA
  2. NASA Eclipse Viewing Safety · NASA
  3. NASA Five Millennium Lunar Eclipse Catalog · NASA
  4. NASA Moon facts · NASA
  5. NASA Visual Appearance of Lunar Eclipses · NASA
  6. NASA Lunar Eclipse Figures and visibility maps · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

زیرمجموعه‌ها

ماه‌گرفتگی بخشی از ماه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ماه‌گرفتگی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین