دانشنامهمفهوم
چرخههای میلانکوویچ Milankovitch cycles
چرخههای میلانکوویچ تغییرات آهستهٔ مدار و محور زمین در مقیاس دهها تا صدها هزار سال‌اند که با تغییر مقدار نور خورشید، یکی از عوامل اصلی آغاز و پایان دورههای یخبندان به شمار می‌روند.
نام‌های دیگر: چرخه میلانکوویچ
میلوتین میلانکوویچ، ریاضیدان و ژئوفیزیکدان صرب، در سدهٔ بیستم نشان داد که تغییرات منظم و کوچک در مدار و محور زمین می‌تواند مقدار و توزیع نور خورشید را بر زمین تغییر دهد و دورههای یخبندان را پیش ببرد. این تغییرات امروز با نام چرخههای میلانکوویچ شناخته می‌شوند.
چرخهها کدامند؟
سه تغییر اصلی وجود دارد. نخست خروج از مرکز مدار زمین که مدار را در بازه‌هایی حدود ۱۰۰ هزار و ۴۰۰ هزار سال کمی کشیده‌تر یا دایره‌ای‌تر می‌کند. دوم تغییر زاویهٔ کجی محور (انحراف محوری) میان حدود ۲۲٫۱ و ۲۴٫۵ درجه با دورهٔ حدود ۴۱ هزار سال. سوم تقدیم اعتدالین (تقدیم اعتدالین) با دورهٔ حدود ۲۶ هزار سال که زمان حضیض را نسبت به فصل‌ها جابه‌جا می‌کند و اثر آن بر آب‌وهوا در حدود ۲۰ هزار سال تکرار می‌شود.
| چرخه | دورهٔ تقریبی | اثر اصلی |
|---|---|---|
| خروج از مرکز | ۱۰۰ و ۴۰۰ هزار سال | شکل مدار |
| انحراف محوری | ۴۱ هزار سال | شدت فصل‌ها |
| تقدیم اعتدالین | ۲۶ هزار سال | زمان حضیض نسبت به فصل |
چه ارتباطی با یخبندانها دارد؟
وقتی تابستان‌های نیم‌کرهٔ شمالی خنک باشد، برف زمستان تا تابستان کامل آب نمی‌شود و یخچال‌ها رشد می‌کنند. مرور رسوب‌های دریا و هستهٔ یخ که در دهه‌های ۱۹۷۰ بررسی شد نشان داد که ثبت آب‌وهوای گذشته با دورههای این چرخهها هم‌خوانی دارد. خود چرخهها تنها عامل نیستند؛ بازخوردهایی مثل کاهش گازهای گلخانهای و بازتاب یخ اثر آن‌ها را تقویت می‌کنند.
چرخهها بسیار آهسته‌اند و تغییر آن‌ها در طی یک سده ناچیز است. بنابراین توضیح‌دهندهٔ گرمایش کنونی نیستند که ظرف چند دهه رخ داده است.
پرسش‌های رایج
### چرخههای میلانکوویچ چیست؟
تغییرات دورهای مدار و محور زمیناند که در بازههای دهها تا صدها هزار سال مقدار نور خورشید دریافتی را تغییر میدهند و در پیدایش دورههای یخبندان نقش دارند.
### آیا چرخههای میلانکوویچ علت گرمایش جهانی امروز است؟
خیر. این چرخهها بسیار کندند و در مقیاس چند دهه یا یک سده تقریباً اثری ندارند. گرمایش کنونی عمدتاً از افزایش گازهای گلخانهای میآید.
### میلانکوویچ که بود؟
ریاضیدان و ستارهشناس صرب که در نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم نظریهٔ ریاضی دربارهٔ اثر تغییرات مداری زمین بر یخبندانها ساخت.
### چند چرخهٔ میلانکوویچ وجود دارد؟
سه چرخهٔ اصلی: تغییر شکل مدار، تغییر کجی محور و تقدیم اعتدالین.