دانشنامهپدیده
تغییر اقلیم Climate change
تغییر اقلیم دگرگونی بلندمدت میانگین دما و الگوهای آبوهوایی زمین است؛ از سدهٔ بیستم به بعد گرمایش جهانی ناشی از فعالیت انسان، بهویژه سوختن سوخت‌های فسیلی، علت اصلی آن بوده است.
نام‌های دیگر: گرمایش جهانی، تغییرات آبوهوایی
اقلیم زمین همیشه تغییر کرده است: از دوره‌های یخبندان تا دوره‌های گرم. آنچه امروز متفاوت است سرعت تغییر و علت آن است. بر پایهٔ ارزیابی‌های هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC)، دمای میانگین زمین در دههٔ ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ حدود ۱٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد از دورهٔ پیش از صنعت بالاتر بود و سازمان جهانی هواشناسی سال ۲۰۲۴ را نخستین سال تقویمی با گرمایی حدود ۱٫۵ درجه بالاتر از آن دوره اعلام کرد.
علت تغییر اقلیم چیست؟
سوختن زغال‌سنگ، نفت و گاز و جنگل‌زدایی مقدار زیادی دی‌اکسید کربن و دیگر گازهای گلخانهای را به جو می‌افزایند. این گازها اثر گلخانهای را تقویت می‌کنند و گرما را بیشتر در جو نگه می‌دارند. غلظت CO₂ از حدود ۲۸۰ ppm پیش از انقلاب صنعتی به بیش از ۴۲۰ ppm در سال‌های اخیر رسیده است.
تغییرات طبیعی اقلیم
عوامل طبیعی هم هستند: چرخه‌های میلانکوویچ که ناشی از تغییر مدار و شیب محور زمین‌اند، چرخهٔ خورشیدی و فوران‌های بزرگ آتشفشانی. اما این عوامل نمی‌توانند گرمایش سریع سدهٔ اخیر را توضیح دهند؛ مثلاً خورشید در چند دههٔ اخیر گرم‌تر نشده است.
پیامدها
- بالا آمدن سطح دریا و آب شدن یخچال‌ها و یخ قطبی.
- موج‌های گرما، خشکسالی و رویدادهای شدید بارشی.
- اسیدی‌تر شدن اقیانوس‌ها و تغییر زیستگاه‌ها.
ایران هم با کم‌آبی، گرمای شدید و خشک شدن دریاچه‌ها فشار این تغییرات را حس می‌کند.
راه‌حل‌ها
کاهش انتشار با انرژی‌های تجدیدپذیر، بهره‌وری انرژی، حفاظت از جنگل‌ها، و سازگاری با تغییرات. توافق پاریس (۲۰۱۵) هدف نگه داشتن گرمایش بسیار کمتر از ۲ درجه و تلاش برای ۱٫۵ درجه را تعیین کرد. مطالعهٔ اقلیم سیارات دیگر هم کمک می‌کند: ونوس نمونهٔ هشدار‌دهندهٔ گرمایش افسارگسیخته است.
پرسش‌های رایج
### تغییر اقلیم چیست؟
تغییر بلندمدت دما و الگوهای آبوهوایی؛ امروز بیشتر به گرمایش جهانی ناشی از انسان اشاره دارد.
### فرق گرمایش جهانی و تغییر اقلیم چیست؟
گرمایش جهانی افزایش میانگین دمای زمین است؛ تغییر اقلیم دامنهٔ وسیع‌تری دارد، از بارش و خشکسالی تا سطح دریا.
### آیا خورشید عامل گرمایش فعلی است؟
نه. مشاهدات ماهوارهای نشان میدهد خورشید در دهههای اخیر روشنتر نشده، در حالی که دمای زمین بالا رفته است.
### چه کسی تغییر اقلیم را سبب شده است؟
مجموع شواهد علمی نشان میدهد فعالیت انسان، بهویژه انتشار گازهای گلخانهای، علت اصلی گرمایش از اواسط سدهٔ بیستم است.