دانشنامهمفهوم
خاستگاه حیات Abiogenesis
منشأ حیات پرسش از چگونگی پیدایش نخستین موجودات زنده از مواد بی‌جان روی زمین است؛ دانشمندان این فرایند را زیست‌زایی (آبیوژنز) می‌نامند و هنوز پاسخ قطعی ندارد.
نام‌های دیگر: پیدایش حیات، آبیوژنز
زمین حدود ۴٫۵۴ میلیارد سال پیش شکل گرفت و نخستین نشانههای پذیرفته‌شدهٔ حیات به حدود ۳٫۵ میلیارد سال پیش می‌رسد؛ از جمله استروماتولیتها که تپه‌های ریزی از لایه‌های میکروبی‌اند. ادعاهایی دربارهٔ ردپای حیات در سنگ‌های کهن‌تر هم هست ولی بحث‌برانگیزند. پس حیات در یک میلیارد سال نخست عمر زمین پدید آمد، اما چگونگی آن هنوز یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های علم است.
## فرضیه‌های اصلی چیست؟
- سوپ نخستین: در دهه‌های ۱۹۲۰ اوپارین و هالدین پیشنهاد کردند مولکول‌های آلی در اقیانوس‌ها و برکه‌های زمین اولیه ساخته شدند. در سال ۱۹۵۳ آزمایش میلر–یوری نشان داد با جرقه در مخلوطی از گازها، آمینواسیدها ساخته می‌شوند.
- دریچههای گرمابی: چشمه‌های داغ کف اقیانوس‌ها که مواد معدنی و انرژی شیمیایی دارند می‌توانند زادگاه واکنش‌های حیات باشند.
- جهان آرانای: شاید پیش از دی‌ان‌ای و پروتئین، مولکول آرانای هم ذخیره‌کنندهٔ اطلاعات بود و هم واکنش را سرعت می‌داد.
- پانسپرمیا: فرضیه‌ای که می‌گوید مواد آلی یا خود حیات از فضا آمده است (پانسپرمیا). این فرضیه منشأ حیات را فقط جابه‌جا می‌کند، ولی مولکول‌های آلی در شهاب‌سنگ‌ها یافت شده است.
## از مولکول تا سلول
حتی اگر مواد سازنده فراهم باشند، باید مولکول‌ها خود را تکثیر کنند، غشایی بسازند و دگرگونی بپذیرند. اجداد مشترک همهٔ جانداران امروز لوکا نام دارد که حدود ۴ میلیارد سال پیش (برآوردها میان ۳٫۵ تا ۴٫۲ میلیارد سال) زیسته است. پیدایش حیات احتمالاً مرحله‌به‌مرحله بود و آستانهٔ روشنی بین «بی‌جان» و «جاندار» نمی‌توان کشید.
## آیا جای دیگری هم حیات هست؟
اگر حیات فرایندی طبیعی باشد، میتواند در دنیاهای دیگر هم رخ دهد. همین است که اخترزیست‌شناسی اقیانوس زیرسطحی اروپا و انسلادوس را بررسی می‌کند. تاکنون هیچ حیات فرازمینی تأیید نشده است.
## پرسش‌های رایج
### حیات روی زمین از کجا شروع شد؟
هنوز کسی نمیداند. فرضیههایی چون سوپ نخستین، دریچههای گرمابی و جهان آرانای مطرحاند و هیچکدام قطعی نشدهاند.
### آزمایش میلر–یوری چه نشان داد؟
نشان داد که در شرایطی شبیه جو اولیهٔ زمین (که امروز تصور میشود دقیق نبود) با جرقهٔ الکتریکی میتوان آمینواسیدها را از مواد ساده ساخت. این آزمایش نشان داد که شیمی ساده میتواند اجزای حیات را بسازد.
### زمین چه زمانی به حیات رسید؟
نشانههای پذیرفتهشده به حدود ۳٫۵ میلیارد سال پیش میرسند و برخی شواهد بحثبرانگیز به زمانهای پیشتر اشاره میکنند.