دانشنامهپدیده
کوهزایی Orogeny
کوهزایی فرایند ساخته شدن رشتهکوههاست که معمولاً بر اثر برخورد ورقههای زمین در طول ده‌ها میلیون سال، با چینخوردگی، گسلش و بالا آمدن پوسته رخ میدهد.
نام‌های دیگر: چگونگی تشکیل کوهها
کوه‌های بلند روی زمین یک‌شبه ساخته نشده‌اند. کوهزایی، یعنی کوه‌سازی، فرایندی بسیار کند است که ده‌ها تا صدها میلیون سال طول می‌کشد. تقریباً همهٔ رشته‌کوه‌های بزرگ جهان نتیجهٔ حرکت و برخورد ورقههای سنگ‌کره‌اند (زمین‌ساخت ورقه‌ای).
کوهها چگونه ساخته می‌شوند؟
مهم‌ترین سازوکارها این‌ها هستند:
- برخورد دو قاره: وقتی دو ورقهٔ قاره‌ای به هم می‌رسند، هر دو آن‌قدر سبک‌اند که به‌آسانی فرو نمی‌روند، پس پوسته فشرده، ضخیم و بالا رانده میشود. هیمالیا بر اثر برخورد هند با اوراسیا ساخته شد و هنوز بالا میرود.
- فرورانش اقیانوسی-قاره‌ای: ورقهٔ سنگین اقیانوسی زیر قاره میرود و آتشفشان‌ها و رشته‌کوه‌هایی مثل آند را می‌سازد.
- برخورد قوس‌های جزیره‌ای با قاره.
همچنین کوه‌های گسلی بلوکی و کوه‌های آتشفشانی با سازوکارهای دیگری ساخته می‌شوند.
چه چیزی کوه را می‌سازد؟
سنگها در کوهزایی چین می‌خورند، شکسته می‌شوند و روی هم رانده می‌شوند. گرما و فشار سنگها را دگرگون می‌کند (سنگ دگرگونی) و ماگما بالا می‌آید. به همین دلیل هستهٔ بسیاری از رشته‌کوه‌ها از سنگ‌های دگرگونی و آذرین است. لایه‌های رسوبی دریایی، همراه سنگواره صدف‌ها، گاهی تا بلندی‌های کوه بالا برده شده‌اند.
چرا کوهها بلندتر نمی‌شوند؟
همزمان با بالا آمدن، فرسایش کوه را میساید. بلندی هر رشته‌کوه نتیجهٔ رقابت این دو است. در پایان، وقتی حرکت ورقهها قطع شود، فرسایش کوه را کوتاه و پست می‌کند. کوه‌های آپالاش در آمریکا که روزگاری بسیار بلندتر بودند، امروز کوه‌های کم‌ارتفاعی‌اند. پوسته‌ای که ضخیم شده روی گوشته شناور است و با فرسایش دوباره کمی بالا می‌آید، مثل کشتی که بار از آن برداشته شود.
کوهزایی در ایران
ایران جزو یکی از فعال‌ترین مناطق کوهزایی جهان است. رشته‌کوه زاگرس حاصل برخورد ورقهٔ عربی با اوراسیا و البرز و کپه‌داغ هم از پیامدهای همان فشار هستند. به همین دلیل کشور ما زمین‌لرزه‌های بسیاری دارد.
پرسش‌های رایج
### کوهزایی چیست؟
کوهزایی فرایند ساخته شدن رشتهکوههاست که با برخورد ورقههای زمین، چینخوردگی و گسلش پوسته و بالا آمدن آن در میلیونها سال رخ میدهد.
### هیمالیا چگونه ساخته شد؟
در حدود پنجاه میلیون سال پیش ورقهٔ هند که از جنوب میآمد با ورقهٔ اوراسیا برخورد کرد و پوسته را فشرده و بالا راند. این برخورد هنوز ادامه دارد.
### کوهها هنوز بالا میآیند؟
بله. هیمالیا هر سال چند میلیمتر بالا میرود، هرچند فرسایش بخشی از آن را میساید.
### چرا سنگوارههای دریایی بالای کوهها پیدا میشود؟
چون این سنگها زمانی کف دریا بودهاند و حرکت ورقهها آنها را با پوسته بالا آورده است.