رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیپدیده

پرتوزایی Radioactivity

رادیواکتیویته پدیده‌ای است که در آن هستهٔ ناپایدار یک اتم خودبه‌خود فرو می‌پاشد و با گسیل ذره یا پرتو به هسته‌ای پایدارتر تبدیل می‌شود.

نام‌های دیگر: واپاشی هسته‌ای، رادیواکتیویته

پرتوزایی
Inductiveload / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

کاشفهانری بکرل

از ویکی‌داده (CC0).

رادیواکتیویته (پرتوزایی) را هانری بکرل در سال ۱۸۹۶ در نمک‌های اورانیوم کشف کرد و ماری و پیر کوری آن را بررسی و نام‌گذاری کردند. هستهٔ برخی اتم‌ها، به‌خاطر ترکیب نامناسب پروتون و نوترون، ناپایدار است و دیر یا زود دگرگون می‌شود. لحظهٔ واپاشی هر هستهٔ منفرد پیش‌بینی‌پذیر نیست، اما برای شمار زیادی هسته آهنگ واپاشی دقیق است.

انواع پرتوزایی کدام‌اند؟

  • آلفا: گسیل هستهٔ هلیوم. نفوذ کمی دارد و ورقهٔ کاغذ آن را می‌گیرد.
  • بتا: گسیل الکترون یا پوزیترون که با نیروی ضعیف رخ می‌دهد.
  • گاما: گسیل فوتون بسیار پرانرژی که نفوذ زیادی دارد و برای مهار آن سرب یا بتن ضخیم لازم است.

نیمه‌عمر چیست؟

نیمه‌عمر مدتی است که طی آن نیمی از هسته‌های یک نمونه می‌پاشند. نیمه‌عمر ایزوتوپ‌ها از کسری از ثانیه تا میلیاردها سال متفاوت است؛ مثلاً نیمه‌عمر اورانیوم ۲۳۸ حدود ۴٫۵ میلیارد سال است، یعنی نزدیک به عمر زمین. همین ویژگی ایزوتوپ‌ها را به ساعت‌هایی برای تعیین سن سنگ‌ها و سنین زمین‌شناسی و سن زمین و منظومهٔ شمسی تبدیل می‌کند.

رادیواکتیویته در طبیعت و ستاره‌شناسی

  • گرمای درونی زمین بخشی از واپاشی اورانیوم، توریم و پتاسیم است (ساختار درونی زمین).
  • فروغ بخشی از ابرنواخترها و کیلونوا از واپاشی عناصر ناپایدار تازه‌ساخته‌شده تأمین می‌شود.
  • ژنراتورهای ایزوتوپی (RTG) در بسیاری از فضاپیماهای دوردست، مثل وویجر ۱، برق می‌دهند.

ایمنی

پرتو یونیزان می‌تواند به سلول‌های زنده آسیب بزند. معیار اثر آن بر بدن «سیورت» است. تابش پس‌زمینهٔ طبیعی همیشه وجود دارد و بخشی از آن از پرتوهای کیهانی می‌آید.

پرسش‌های رایج

  1. رادیواکتیویته چیست؟

    فرایندی است که در آن هستهٔ ناپایدار اتم با گسیل ذره یا پرتو به حالت پایدارتر می‌رسد.

  2. نیمه‌عمر یعنی چه؟

    مدتی که نیمی از اتم‌های رادیواکتیو یک نمونه واپاشیده می‌شوند. بعد از دو نیمه‌عمر یک‌چهارم می‌ماند و همین‌طور ادامه می‌یابد.

  3. آیا هر پرتوی خطرناک است؟

    خطر به نوع تابش، دوز و شرایط مواجهه بستگی دارد. پرتوهای یونیزان مانند آلفا، بتا، گاما و ایکس می‌توانند به بافت آسیب بزنند؛ غیریونیزان بودن نور مرئی یا امواج رادیویی هم به معنی بی‌خطری در هر شدت نیست.

  4. سن سنگ‌ها را چگونه با رادیواکتیویته می‌سنجند؟

    با مقایسهٔ مقدار ایزوتوپ مادر و ایزوتوپ دختر در نمونه و دانستن نیمه‌عمر، زمان تشکیل سنگ را حساب می‌کنند.

منابع

  1. About Non-Ionizing Radiation · U.S. Centers for Disease Control and Prevention

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از پرتوزایی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین