رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفیزیک و شیمیمفهوم

ایزوتوپ Isotope

ایزوتوپ‌ها اتم‌های یک عنصرند که پروتون‌های برابر ولی شمار نوترون‌های متفاوت دارند؛ مثلاً کربن ۱۲ و کربن ۱۴ هر دو کربن‌اند اما جرم متفاوتی دارند.

نام‌های دیگر: ایزوتوپ چیست

ایزوتوپ
Lamiot for french version, from Dirk Hünniger / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

ایزوتوپ‌های یک عنصر در عدد اتمی یکسان‌اند و در عدد جرمی فرق دارند. چون شیمی عنصر را الکترون‌ها تعیین می‌کنند، ایزوتوپ‌ها رفتار شیمیایی تقریباً یکسانی دارند، ولی در جرم و ویژگی‌های هسته‌ای با هم متفاوت‌اند. نام آن از یونانی به معنی «همان جا» است، یعنی در یک خانهٔ جدول تناوبی.

## ایزوتوپ پایدار و ناپایدار
برخی ایزوتوپ‌ها پایدارند و واپاشی خودبه‌خودی در آن‌ها مشاهده نشده است، مانند کربن ۱۲ و کربن ۱۳. بقیه ناپایدار و پرتوزا هستند و با گذشت زمان واپاشی می‌کنند و به هسته یا حالت هسته‌ای دیگری می‌روند؛ در بعضی واپاشی‌ها عنصر نیز تغییر می‌کند. زمان لازم برای فروپاشی نیمی از اتم‌ها را نیم‌عمر می‌نامند. کربن ۱۴ نیم‌عمر حدود ۵۷۳۰ سال و اورانیوم ۲۳۸ نیم‌عمر حدود ۴٫۵ میلیارد سال دارد.

## مثال: ایزوتوپ‌های هیدروژن
هیدروژن سه ایزوتوپ مشهور دارد: پروتیوم بدون نوترون، دوتریوم با یک نوترون و تریتیوم با دو نوترون. آب سنگین از دوتریوم ساخته شده است. این‌ها در همجوشی هسته‌ای و پژوهش‌های انرژی اهمیت دارند.

## ایزوتوپ‌ها چه کاربردی دارند؟
- تعیین سن: با کربن ۱۴ سن بقایای زنده تا حدود ۵۰ هزار سال و با اورانیوم و سرب سن سنگ‌ها و زمین (حدود ۴٫۵۴ میلیارد سال) سنجیده می‌شود.
- پزشکی: ایزوتوپ‌هایی مانند تکنسیم ۹۹ام و ید ۱۳۱ در تصویربرداری و درمان به کار می‌روند.
- انرژی: اورانیوم ۲۳۵ سوخت راکتور است.
- اقلیم و ستاره‌شناسی: نسبت ایزوتوپ‌های اکسیژن در یخ‌های قطبی دمای گذشته را نشان می‌دهد و نسبت ایزوتوپ‌ها در شهاب‌سنگ‌ها از زادگاه ماده خبر می‌دهد.

پرسش‌های رایج

  1. ایزوتوپ یعنی چه؟

    یعنی اتمی از یک عنصر با تعداد نوترون متفاوت. مثلاً کربن ۱۲، کربن ۱۳ و کربن ۱۴ سه ایزوتوپ کربن‌اند.

  2. آیا همهٔ ایزوتوپ‌ها پرتوزا هستند؟

    نه. بسیاری از ایزوتوپ‌ها پایدارند. فقط آن‌هایی که هسته‌شان نسبت پروتون به نوترون مناسبی ندارد یا بیش از حد سنگین است فروپاشی می‌کنند.

  3. چرا جرم اتمی در جدول عدد صحیح نیست؟

    چون جرم نوشته‌شده میانگین وزنی ایزوتوپ‌های طبیعی آن عنصر است. برای مثال کلر حدود ۷۵ درصد کلر ۳۵ و ۲۵ درصد کلر ۳۷ است و جرم میانگینش حدود ۳۵٫۵ می‌شود.

منابع

  1. Isotope Basics · U.S. DOE / NIDC

آخرین بازبینی:

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ایزوتوپ گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین