دانشنامهجرم آسمانی
پنجقلوی استفان Stephan's Quintet
پنجقلوی استفان گروهی فشرده از پنج کهکشان در صورت فلکی فرس اعظم است که چهار عضو آن در فاصلهٔ حدود ۲۹۰ میلیون سال نوری با هم برهم‌کنش گرانشی دارند.
پنجقلوی استفان نخستین «گروه فشردهٔ کهکشانی» است که در تاریخ نجوم شناخته شد. اخترشناس فرانسوی ادوار استفان آن را سال ۱۸۷۷ در رصدخانهٔ مارسی دید. این گروه با نام فهرستی «هیکسون ۹۲» هم شناخته میشود و در صورت فلکی فرس اعظم (پگاسوس) جای دارد.
در واقع تنها چهار کهکشان این مجموعه به هم وابستهاند: NGC 7317، NGC 7318A، NGC 7318B و NGC 7319. پنجمین کهکشان، NGC 7320، بسیار نزدیکتر (حدود ۴۰ میلیون سال نوری) است و فقط از دید ما در همان راستا قرار گرفته است.
پنجقلوی استفان چه ویژگی‌هایی دارد؟
این گروه حدود ۲۹۰ میلیون سال نوری از ما فاصله دارد و کهکشان‌هایش چنان به هم نزدیک‌اند که کشش گرانشی‌شان گاز و ستاره را از آنها بیرون می‌کشد. نتیجه، دنباله‌هایی از ستاره و گاز و موج‌های ضربه‌ای در میان کهکشان‌هاست. یکی از این موج‌ها، که در اثر عبور یک کهکشان از میان گاز گروه پدید آمده، در پرتو ایکس و رادیویی دیده میشود.
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| صورت فلکی | فرس اعظم |
| فاصله (چهار کهکشان وابسته) | حدود ۲۹۰ میلیون سال نوری |
| شمار کهکشان‌های وابسته | ۴ |
| کشف | ۱۸۷۷، ادوار استفان |
چرا این گروه برای اخترشناسان مهم است؟
پنجقلوی استفان آزمایشگاهی طبیعی برای بررسی چگونگی تکامل کهکشان‌ها در محیط‌های شلوغ است. برخورد و کشش مداوم گاز را گرم می‌کند، تولد ستاره‌ها را شتاب می‌دهد و گاهی گاز را به سمت سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم مرکز کهکشان می‌راند. یکی از کهکشان‌های گروه هستهٔ فعال دارد.
در تیر ۱۴۰۱ (ژوئیهٔ ۲۰۲۲) این گروه یکی از نخستین تصاویر منتشرشدهٔ تلسکوپ فضایی جیمز وب بود. این تصویر، که از ترکیب نزدیک به ۱۰۰۰ تصویر ساخته شد، جزئیات گاز، غبار و خوشه‌های ستاره‌ای را با دقتی بی‌سابقه نشان می‌داد. پیش از آن هم تلسکوپ فضایی هابل این گروه را بارها تصویر کرده بود.
پرسش‌های رایج
### پنجقلوی استفان در کجای آسمان است؟
پنجقلوی استفان در صورت فلکی فرس اعظم قرار دارد و با تلسکوپهای آماتوری بزرگتر در آسمان تاریک دیده میشود، اما ضعیف است و جزئیاتش فقط با رصد دقیق یا تصویربرداری نمایان میشود.
### آیا هر پنج کهکشان پنجقلوی استفان با هم برخورد میکنند؟
نه. در پنجقلوی استفان فقط چهار کهکشان به هم وابستهاند و NGC 7320 کهکشانی پیشزمینه است که با آنها ارتباط فیزیکی ندارد.
### فاصلهٔ پنجقلوی استفان تا زمین چقدر است؟
چهار کهکشان وابستهٔ پنجقلوی استفان حدود ۲۹۰ میلیون سال نوری از زمین فاصله دارند. کهکشان پیشزمینه بسیار نزدیکتر است و فاصلهاش حدود ۴۰ میلیون سال نوری است.
تصویر روز ناسا
پنجگانهٔ استفان از وب، هابل و سوبارو۲۷ تیر ۱۴۰۱