دانشنامهمفهوم
غول گازی Gas giant
غول گازی سیاره‌ای بزرگ است که بیشتر از هیدروژن و هلیوم ساخته شده و سطح جامدی ندارد؛ در منظومهٔ شمسی مشتری و زحل غول‌های گازیاند.
غول‌های گازی بزرگ‌ترین سیاره‌های منظومهٔ شمسی‌اند. ترکیبشان بیشتر شبیه ستاره‌هاست تا زمین: هیدروژن و هلیوم با کمی عنصرهای سنگین‌تر. مشتری حدود ۳۱۸ برابر جرم زمین و زحل حدود ۹۵ برابر جرم زمین دارد. هر دو حلقه و قمرهای بسیار دارند: تا سال ۲۰۲۵ مشتری نزدیک به صد و زحل بیش از دویست قمر شناخته‌شده دارد.
درون غول گازی چه خبر است؟
غول‌های گازی سطح مشخصی ندارند. هرچه عمیق‌تر می‌رویم فشار و دما بالاتر می‌رود و گاز به‌تدریج چگال‌تر می‌شود. در عمق کافی، هیدروژن زیر فشار شدید به فلز مایع تبدیل می‌شود و حرکتش میدان مغناطیسی نیرومندی می‌سازد. در مرکز احتمالاً هسته‌ای از مواد سنگین یا آمیخته با لایه‌های بالاتر وجود دارد. جونو نشان داد هستهٔ مشتری شاید «نامتراکم» و تدریجی باشد.
غول‌های گازی چگونه شکل می‌گیرند؟
الگوی پذیرفته‌شده «برافزایش هسته» است: هسته‌ای صخره‌ای و یخی به جرم حدود ده برابر زمین در دیسک نخستین پدید می‌آید و آن‌قدر بزرگ می‌شود که گاز دیسک را به‌سرعت جذب کند. الگوی دیگر ناپایداری گرانشی دیسک است. شکل‌گیری باید پیش از آنکه گاز دیسک پراکنده شود، در چند میلیون سال رخ دهد.
غول گازی با غول یخی چه فرقی دارد؟
غول‌های یخی مانند اورانوس و نپتون کوچک‌ترند و سهم بیشتری از مواد سنگین‌تر مثل آب، آمونیاک و متان دارند. غول‌های گازی خارج از منظومهٔ شمسی هم فراوان‌اند؛ برخی مانند مشتری‌های داغ بسیار به ستارهٔ خود نزدیک‌اند. در سال‌های اخیر شمار زیادی سیارهٔ فراخورشیدی از این نوع کشف شده است.
پرسش‌های رایج
### کدام سیارهها غول گازیاند؟
در منظومهٔ شمسی مشتری و زحل غول گازیاند. اورانوس و نپتون معمولاً غول یخی نامیده میشوند.
### آیا می‌توان روی غول گازی فرود آمد؟
نه. غول گازی سطح جامدی ندارد و هر فضاپیمایی که به عمق آن برود زیر فشار و دمای بالا خرد می‌شود.
### آیا غول گازی حلقه دارد؟
بله. هر چهار غول منظومهٔ شمسی حلقه دارند، اما حلقههای زحل بسیار درخشانتر از بقیهاند و عمدتاً از یخ آب ساخته شدهاند.
### آیا غول گازی می‌تواند ستاره شود؟
جرم مشتری برای آغاز همجوشی هیدروژن بسیار کم است. ستاره شدن به جرم حدود ۸۰ برابر مشتری نیاز دارد.
فکت علمی
دانستنی‌ها
- ۱۱ مهر ۱۴۰۵نامی از دل داستانهای فضایی۱۹۵۲؛ نام «غول گازی» را نخستین بار جیمز بلیش، نویسندهٔ داستانهای علمیتخیلی، ساخت. او در آغاز این نام را برای همهٔ سیاره‌های غولپیکر به کار میبرد. نامی که امروز آشناست، از همان ابتدا معنای گستردهتری داشت.
- ۲ مهر ۱۴۰۳مشتری، غول گازیمشتری غول گازی و بزرگ‌ترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی است؛ جرمش نزدیک به ۲٫۵ برابر مجموع همهٔ سیاره‌های دیگر است.