لکه سرخ بزرگ Great Red Spot

لکهٔ سرخ بزرگ بیضی‌ای نارنجی‌سرخ در نیمکرهٔ جنوبی مشتری است که ابرهای آن در خلاف جهت عقربه‌های ساعت می‌چرخند. این یک طوفان از نوع «واچرخند» است، یعنی سامانهٔ پرفشاری که باد پیرامون آن می‌پیچد. سرعت باد در لبهٔ آن به حدود ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسد.

لکهٔ سرخ بزرگ چقدر بزرگ است؟

در سدهٔ نوزدهم پهنای آن حدود سه برابر قطر زمین بود، اما از آن زمان کوچک‌تر شده است. در دههٔ ۲۰۱۰ پهنای آن حدود ۱٫۳ برابر قطر زمین، یعنی نزدیک ۱۶ هزار کیلومتر، و در رصدهای هابل در ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ حدود ۱۴ تا ۱۵ هزار کیلومتر، یعنی تقریباً به اندازهٔ قطر زمین، اندازه‌گیری شد. در درازمدت کوچک می‌شود و هابل نشان داده است که اندازه‌اش در دورهٔ حدود ۹۰ روزه هم کمی نوسان می‌کند. شکل آن هم از بیضی کشیده به گردتر تغییر کرده است. ژرفای طوفان در حدود چند صد کیلومتر است، بسیار کم‌ژرف‌تر از پهنایش.

چرا قرمز است و چند ساله است؟

سبب دقیق رنگ هنوز قطعی نیست. احتمالاً ترکیباتی مانند آمونیاک یا ترکیبات گوگرد و فسفر در بالای ابرها زیر نور فرابنفش خورشید رنگ می‌گیرند. رنگ آن در طول زمان کم‌وبیش تغییر می‌کند.

رصد پیوستهٔ طوفان دست‌کم از ۱۸۳۱ ثبت شده است. برخی سابقهٔ رصد آن را به سدهٔ هفدهم، به رصدهای جووانی کاسینی، می‌رسانند، ولی یکی بودن آن لکه با لکهٔ امروز قطعی نیست. اینکه طوفان تا کجا ادامه خواهد داشت هم روشن نیست.

اکتشافات فضاپیماها

وویجر ۱ در ۱۹۷۹ نخستین تصویرهای نزدیک از آن را فرستاد و جزئیات گردابی آن را نشان داد. فضاپیمای جونو از ۲۰۱۶ به این طوفان نزدیک شد و با ابزار ریزموج ریشه‌های آن را اندازه گرفت. تلسکوپ فضایی هابل هم دهه‌ها تغییرات آن را زیر نظر داشته است. مشتری یک غول گازی است و سطح جامد ندارد؛ بنابراین طوفان‌ها در آن می‌توانند بسیار طولانی باشند.

پرسش‌های رایج

### لکهٔ سرخ بزرگ چیست؟
لکهٔ سرخ بزرگ طوفانی عظیم و دیرپا در جو مشتری است که ابرهایش به‌شکل یک واچرخند می‌چرخند.

### لکهٔ سرخ بزرگ چقدر بزرگ است؟
پهنای لکهٔ سرخ بزرگ امروز تقریباً به اندازهٔ قطر زمین (حدود ۱۴ تا ۱۶ هزار کیلومتر) است. در گذشته بسیار بزرگ‌تر بود و کوچک شدنش ادامه دارد.

### لکهٔ سرخ بزرگ چند سال دارد؟
دست‌کم از ۱۸۳۱ به‌طور پیوسته دیده شده است. اینکه رصدهای سدهٔ هفدهم همان طوفان بوده‌اند قطعی نیست.

### آیا لکهٔ سرخ بزرگ از بین می‌رود؟
لکهٔ سرخ بزرگ در حال کوچک شدن است، ولی دانشمندان نمی‌دانند آیا ناپدید می‌شود یا به اندازه‌ای پایدار می‌ماند.