یاپتوس Iapetus

یاپتوس قمری یخی و نسبتاً دور از زحل است که ظاهری بی‌همتا در منظومهٔ شمسی دارد. نیمی از سطح آن به سیاهی زغال و نیم دیگرش به روشنی برف است. این تضاد ناگهانی از زمان کشف قمر معمایی برای اخترشناسان بوده است.

یاپتوس چگونه کشف شد؟

جووانی دومنیکو کاسینی، اخترشناس ایتالیایی-فرانسوی، آن را در سال ۱۶۷۱ پیدا کرد. او متوجه شد قمر فقط وقتی در یک سوی زحل است دیده می‌شود و هنگام رفتن به سوی دیگر ناپدید می‌گردد؛ چون نیمهٔ تیره‌اش رو به ما می‌ماند و کم‌نور است. بعدها روشن شد دلیلش همین دورنگی است. نام این قمر از یکی از تیتان‌های اسطورهٔ یونان گرفته شده است.

ویژگی‌های فیزیکی

یاپتوس قطری حدود ۱۴۷۰ کیلومتر دارد و چگالی‌اش حدود ۱٫۱ گرم بر سانتی‌متر مکعب است؛ پس بیشتر از یخ آب ساخته شده و سنگ کمی دارد. قفل کشندی آن با زحل باعث می‌شود همیشه یک رو به سیاره باشد.

یکی از شگفتی‌های یاپتوس رشته‌کوهی در امتداد استوای آن است که تا حدود ۲۰ کیلومتر بلند می‌شود و بخش بزرگی از محیط قمر را می‌پوشاند. این برجستگی به قمر شکل گردوی تقریبی می‌دهد. منشأ آن هنوز به‌طور قطعی روشن نیست.

چرا یاپتوس دورنگ است؟

نیمکرهٔ پیشرو که ناحیه‌ای تیره به نام «کاسینی رجیو» است، از غبار تیره پوشیده شده و نیمکرهٔ پس‌رو روشن است. بر پایهٔ رایج‌ترین توضیح، غبار تیره از قمر دور فوبه می‌آید و به رو به حرکت یاپتوس می‌نشیند. این غبار گرمای خورشید را بیشتر جذب می‌کند، یخ را بخار می‌کند و یخ روی نواحی سردتر می‌نشیند؛ در نتیجه تضاد رنگ شدیدتر می‌شود.

فضاپیمای کاسینی–هویگنس که بر زحل گشت، در سپتامبر ۲۰۰۷ از نزدیک یاپتوس گذشت و تصاویر دقیقی از سطح آن گرفت.

پرسش‌های رایج

### یاپتوس چه قمری است؟
یاپتوس سومین قمر بزرگ زحل بعد از تیتان و رئا است. قمری یخی با سطحی دورنگ و رشته‌کوهی استوایی است.

### چرا یک سمت یاپتوس تیره و سمت دیگرش روشن است؟
غبار تیره روی نیمکرهٔ پیشروی یاپتوس نشسته است و یخ روشن در سمت دیگر مانده. گرم شدن بیشتر ناحیهٔ تیره این تفاوت را تشدید کرده است.

### یاپتوس را چه کسی کشف کرد؟
جووانی دومنیکو کاسینی در سال ۱۶۷۱ یاپتوس را کشف کرد. او نخستین بار آن را در یک سوی زحل دید.

### آیا یاپتوس را می‌توان با تلسکوپ دید؟
بله، یاپتوس با تلسکوپ‌های کوچک هم در دسترس است، اما کم‌نور است و بهتر است هنگامی که در سمت غربی زحل قرار دارد، یعنی نیمهٔ روشنش به ما رو دارد، جست‌وجو شود.