دانشنامهمفهوم
گسلهای ایران Faults of Iran
گسلهای ایران شکستگی‌های بزرگ پوستهٔ زمین در فلات ایران‌اند که از برخورد صفحهٔ عربی با صفحهٔ اوراسیا پدید آمده‌اند و عامل بیشتر زمین‌لرزه‌های ویرانگر کشور هستند. گسل شمال تبریز، مشا و شمال تهران از شناخته‌شده‌ترین آن‌هاست.
نام‌های دیگر: گسل تهران، گسل شمال تبریز، گسل مشا
گسلهای ایران شبکه‌ای از شکستگی‌های بزرگ در پوستهٔ فلات ایران‌اند. ایران بر روی کمربند لرزه‌خیز آلپ-هیمالیاست و صفحهٔ عربی با سرعتی در حدود دو سانتی‌متر در سال به صفحهٔ اوراسیا نزدیک می‌شود. فشار حاصل از این برخورد در خود کشور تقسیم می‌شود و در گسلهای متعدد آزاد می‌گردد.
چرا ایران اینقدر گسل دارد؟
فشار حاصل از برخورد دو صفحه نمی‌تواند فقط در یک مرز تخلیه شود؛ بنابراین پوستهٔ ایران ضخیم می‌شود، چین می‌خورد و می‌شکند. نتیجه رشته‌کوه زاگرس و البرز و گسلهای بسیاری است. نگاهی به صفحات زمین‌ساختی نشان می‌دهد که ایران در حالت تراکم دائم است. کوه‌های آتشفشانی ایران همچون دماوند از همین بستر برآمده‌اند.
مهمترین گسل‌ها
- گسل شمال تبریز: گسلی راستالغز در شمال‌غرب ایران که در گذشته زمین‌لرزه‌های بزرگی، از جمله زلزلهٔ ۱۷۸۰ تبریز، تولید کرده است.
- گسل مشا و گسل شمال تهران: در البرز مرکزی و نزدیک پایتخت قرار دارند. شهر تهران در معرض خطر این گسل‌ها و گسل ری است.
- گسلهای زاگرس: مانند گسل اصلی جوان زاگرس و گسل کازرون که فشار برخورد را جذب می‌کنند.
- گسلهای شرق ایران: مانند گسل نایبند و گسلهای کرمان، که در زلزلهٔ بم نقش داشتند.
زلزلههای بزرگ ایران
زمین‌لرزه‌های ویرانگر ایران بر این گسل‌ها رخ داده‌اند: طبس ۱۳۵۷، رودبار و منجیل ۱۳۶۹، بم ۱۳۸۲ و سرپل ذهاب (کرمانشاه) ۱۳۹۶ با بزرگی حدود ۷٫۳. بیشتر ساختمانهای آسیب‌دیده سازه‌های ضعیف و مقاوم‌نشده بوده‌اند. اطلاع‌رسانی دربارهٔ زلزله و مقاومسازی ساختمانها مهمترین راه کاستن خسارت است. بزرگی زلزله را با مقیاسی مثل ریشتر یا بزرگی گشتاوری می‌سنجند.
پرسش‌های رایج
### مهمترین گسل ایران کدام است؟
گسلهای مهم بسیارند و به معیار بستگی دارد. گسل شمال تبریز، مشا، شمال تهران و گسل اصلی زاگرس هر کدام بهدلیل خطر برای شهرها شهرت دارند.
### آیا تهران روی گسل است؟
بله. تهران در جوار گسلهای شمال تهران، مشا و ری قرار دارد. پایتخت نزدیک دو قرن است (از زلزلهٔ بزرگ ۱۸۳۰) زلزلهٔ ویرانگری را تجربه نکرده و کارشناسان ضرورت مقاومسازی را یادآور میشوند.
### آیا میتوان زلزلهٔ ایران را پیشبینی کرد؟
پیشبینی دقیق زمان و مکان زلزله امروز ممکن نیست. تنها میتوان پهنههای خطر را مشخص و ساختمانها را با آییننامه مقاوم کرد.
### چرا زلزلههای ایران اینقدر کشندهاند؟
شمار زیاد گسل، بافت فرسودهٔ بعضی شهرها و روستاها و ساختمانهای ناایمن مقصرند. زلزله با همین بزرگی در کشوری با ساختوساز مقاوم تلفات خیلی کمتری دارد.