تعریف سیاره Definition of planet

واژهٔ «سیاره» از زمان یونان باستان به اجرام سرگردان آسمان گفته می‌شد، اما تعریف دقیق علمی‌اش تا سال ۲۰۰۶ وجود نداشت. کشف اجرام بزرگ تازه در دورترین بخش منظومه کار را به جایی رساند که ستاره‌شناسان ناچار شدند مرز روشنی بکشند.

سیاره طبق تعریف رسمی چیست؟

اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم (IAU) در اوت ۲۰۰۶ در پراگ سه شرط تعیین کرد. جسم باید:

• به دور خورشید بگردد.
• جرم کافی داشته باشد که گرانش خودش آن را تقریباً کروی کند.
• مدار پیرامون خود را از اجرام دیگر پاک کرده باشد، یعنی بر مسیرش چیره باشد.

هشت جرم هر سه شرط را دارند: تیر، ناهید، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون.

چرا پلوتون دیگر سیاره نیست؟

پلوتون دو شرط نخست را دارد، ولی شرط سوم را نه. پلوتون در کمربند کویپر میان اجرام بسیار دیگری می‌گردد و جرمش در برابر کل اجرام هم‌مسیرش ناچیز است. نزدیک‌ترین نقطهٔ مدار پلوتون حتی از مدار نپتون درون‌تر می‌رود. کشف اریس در سال ۲۰۰۵، که تقریباً هم‌اندازهٔ پلوتون و کمی سنگین‌تر از آن است، موضوع را جدی کرد: یا باید ده‌ها سیارهٔ تازه می‌پذیرفتند یا مرزی می‌کشیدند. اجرامی مانند پلوتون در رده‌ای تازه به نام سیارهٔ کوتوله جا گرفتند.

آیا این تعریف مورد مناقشه است؟

بله. گروهی از سیاره‌شناسان، از جمله برخی کسانی که پلوتون را با فضاپیمای نیوهورایزنز بررسی کردند، تعریف را نپسندیده‌اند. آن‌ها می‌گویند معیار «پاک کردن مدار» مبهم است و حتی زمین هم مدارش را کاملاً پاک نکرده، چون هزاران جرم نزدیک زمین هم‌مسیرش هستند. این گروه ترجیح می‌دهند هر جرم کروی غیرستاره‌ای را سیاره بنامند. با این حال تعریف رسمی IAU تا سال ۲۰۲۶ همچنان همان است و در متن‌های علمی به کار می‌رود.

تعریف ۲۰۰۶ فقط به منظومهٔ شمسی مربوط است. برای سیاره‌های دور از خورشید اصطلاح برون‌سیاره به کار می‌رود.

پرسش‌های رایج

### چرا پلوتون از فهرست سیاره‌ها کنار گذاشته شد؟
چون پلوتون شرط پاک کردن مدار را ندارد. این جرم در میان اجرام بسیار دیگری از کمربند کویپر می‌گردد و بر مدارش چیره نیست، پس در ۲۰۰۶ «سیارهٔ کوتوله» نام گرفت.

### امروز چند سیاره در منظومهٔ شمسی داریم؟
طبق تعریف رسمی اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم هشت سیاره داریم: از تیر تا نپتون.

### فرق سیاره و سیارهٔ کوتوله چیست؟
سیارهٔ کوتوله هم کروی است و به دور خورشید می‌گردد، اما مدارش را پاک نکرده است. پلوتون، سرس، اریس، هائومئا و ماکی‌ماکی از آن جمله‌اند.

### چه کسی تصمیم می‌گیرد چیزی سیاره است؟
اتحادیهٔ بین‌المللی نجوم، که مرجع رسمی نام‌گذاری و رده‌بندی اجرام آسمانی است، با رأی‌گیری میان ستاره‌شناسان این تعریف را پذیرفت.