دانشنامهکهکشانها و کیهانمفهوم
شکل جهان Shape of the universe
شکل جهان موضوعی دربارهٔ هندسه و توپولوژی کلی فضا است. رصدها فضای جهان را در مقیاس بزرگ بسیار نزدیک به تخت نشان میدهند، اما شکل و اندازهٔ کل جهان هنوز معلوم نیست.
نامهای دیگر: هندسه جهان، جهان تخت، جهان خمیده

وقتی از «شکل جهان» حرف میزنیم، منظور شکل ظاهری مثل یک توپ یا دیسک نیست. منظور هندسهٔ خود فضا در مقیاسهای بسیار بزرگ است: آیا فضا تخت است، مثل صفحه، یا مثل سطح کره خمیده؟ پاسخ به چگالی کل ماده و انرژی جهان و نسبیت عام بستگی دارد.
سه شکل ممکن برای جهان
بر پایهٔ معادلات نسبیت عام سه هندسهٔ ساده ممکن است:
- بسته (خمیدگی مثبت): مثل سطح یک کره. اگر مسیری مستقیم را ادامه دهید، سرانجام به جای اولتان برمیگردید و مجموع زاویههای مثلث از ۱۸۰ درجه بیشتر است.
- باز (خمیدگی منفی): مثل سطح زین اسب. مجموع زاویههای مثلث کمتر از ۱۸۰ درجه است.
- تخت: هندسهٔ معمولی اقلیدس، با مجموع زاویهها دقیقاً ۱۸۰ درجه.
کدام یک درست است، به چگالی کل ماده و انرژی جهان، شامل ماده، انرژی تاریک و تابش، بستگی دارد: چگالی بیشتر از مقدار «بحرانی» به جهان بسته، کمتر به جهان باز و برابر با آن به جهان تخت میانجامد.
اندازهگیریها چه میگویند؟
بهترین سرنخ از تابش زمینهٔ کیهانی به دست میآید. لکههای سرد و گرم آن اندازهٔ فیزیکی معلومی دارند. اگر فضا خمیده بود، این لکهها از زمین بزرگتر یا کوچکتر دیده میشدند. دادههای WMAP و پلانک با هندسهٔ نزدیک به تخت سازگارند. در تحلیل پلانک ۲۰۱۸، ترکیب دادههای تابش زمینه با نوسانهای آکوستیکی باریونی (BAO) پارامتر خمیدگی را در حد چند دهم درصد به صفر مقید میکند. در مدل استاندارد کیهانشناسی هم جهان تخت فرض میشود.
آیا جهان واقعاً تخت است؟
تخت بودن دقیق اثبات نشده است، چون ما فقط جهان قابل مشاهده را میبینیم. اگر جهان خیلی بزرگتر باشد، حتی یک کرهٔ بسیار بزرگ هم در بخش دیدنیاش تخت به نظر میرسد، همانطور که سطح زمین در محلهٔ ما تخت دیده میشود. تورم کیهانی هم توضیح میدهد چرا جهان باید اینقدر به تخت نزدیک باشد. خمیدگی با توپولوژی، یعنی شیوهٔ اتصال کلی فضا، تفاوت دارد: فضای تخت نیز از نظر ریاضی میتواند متناهی و بدون لبه باشد. پس تخت بودن بهتنهایی بینهایت بودن جهان را ثابت نمیکند. دربارهٔ اندازهٔ کل جهان، اندازهٔ جهان را بخوانید.
پرسشهای رایج
شکل جهان چیست؟
بر پایهٔ رصدها، فضای جهان در مقیاس بزرگ بسیار نزدیک به تخت است، یعنی هندسهٔ آن اقلیدسی به نظر میرسد.
جهان تخت یعنی چه؟
یعنی خطوط موازی هرگز به هم نمیرسند و مجموع زاویههای هر مثلث ۱۸۰ درجه است. این به شکل «صفحهای» جهان ربط ندارد و فقط به خمیدگی فضا مربوط است.
آیا جهان مثل یک کره بسته است؟
شواهد کنونی از جهان بسته پشتیبانی نمیکنند، هرچند خمیدگی بسیار کم مثبت را کاملاً رد نکردهاند.
چرا شکل جهان را نمیتوانیم دقیق بدانیم؟
چون فقط بخشی از جهان، یعنی جهان قابل مشاهده، در دسترس ماست و شکل کلی ممکن است فراتر از آن متفاوت باشد.
منابع
- Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters · Planck Collaboration / Astronomy & Astrophysics
آخرین بازبینی:
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از شکل جهان گفتهاند.







