رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانمفهوم

جهان قابل مشاهده Observable universe

جهان قابل مشاهده بخشی از کیهان است که اطلاعاتش تا امروز امکان رسیدن به ناظر را داشته است؛ مرز آن افق دسترسی ماست، نه دیوار یا لبهٔ فیزیکی کل جهان.

مه‌بانگ (بیگ‌بنگ)
NASA/WMAP Science Team / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

می‌شنوید جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال سن دارد، اما شعاع بخش قابل مشاهدهٔ آن حدود ۴۶ میلیارد سال نوری است. در نگاه اول انگار نور باید بیشتر از زمان موجود در راه بوده باشد. گره از جایی آغاز می‌شود که دو پرسش متفاوت را یک پرسش حساب کنیم: نور چه مدت سفر کرده و جایی که نور از آن آمده، امروز چه فاصله‌ای با ما دارد؟ در جهانی که منبسط می‌شود، این دو عدد لازم نیست برابر باشند.

به‌طور خلاصه

جهان قابل مشاهده با امکان رسیدن اطلاعات به یک ناظر تعریف می‌شود، نه با وجود دیوار در فضا.
سن جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال است و شعاع امروز بخش قابل مشاهده حدود ۴۶ میلیارد سال نوری برآورد می‌شود.
فاصلهٔ امروز را نباید زمان سفر نور خواند؛ انبساط، مقیاس فاصله‌ها را تغییر داده است.
اندازه و متناهی یا نامتناهی‌بودن کل جهان از این اعداد معلوم نمی‌شود.

مرز مشاهده چه چیزی را جدا می‌کند؟

مرز جهان قابل مشاهده ناحیه‌ای را جدا می‌کند که اطلاعات آن تا امروز می‌توانسته به ناظر برسد. سرعت محدود انتقال اطلاعات و تاریخ کیهان با هم این دسترسی را تعیین می‌کنند. بیرون این افق الزاماً خلأ یا نبود جهان نیست؛ فقط از آنجا تا این زمان اطلاعاتی در دسترس ناظر قرار نگرفته است. پس تعبیر «لبهٔ جهان» اگر بدون توضیح به کار رود، می‌تواند تصویری نادرست بسازد.

این تعریف به محل ناظر وابسته است. ناظری بسیار دور، بخش قابل مشاهدهٔ خود را خواهد داشت و ممکن است بخشی از افق‌های ما با هم هم‌پوشانی داشته باشد. نشستن ما در مرکز کرهٔ مشاهدهٔ خودمان همان‌قدر طبیعی است که افق دید زمینی پیرامون هر فرد شکل می‌گیرد؛ از آن نمی‌توان مرکز ممتاز کل کیهان را نتیجه گرفت. تعریف دسترسی، جایگاه ویژهٔ کیهانی به ما نمی‌دهد.

چرا سن و شعاع، عددهای متفاوتی دارند؟

سن جهان یک زمان است، اما شعاع امروزِ جهان قابل مشاهده یک فاصله است که از تاریخ انبساط به دست می‌آید. سال نوری نیز یکای فاصله است: مسافتی که نور در یک سال می‌پیماید. در فضای ایستا می‌توان بعضی فاصله‌ها را ساده از زمان سفر نور حساب کرد، ولی کیهان در مدت سفر نور ثابت نمانده است. همین تغییر مقیاس، آن محاسبهٔ ساده را برای فاصلهٔ امروز ناکافی می‌کند.

سن حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال در چارچوب مدل کیهان‌شناختی سازگار با داده‌های پلانک بیان می‌شود. ناسا در مطلب ۲۱ مه ۲۰۲۵ قطر بخش قابل مشاهده را حدود ۹۲ میلیارد سال نوری توصیف کرده است؛ شعاع گرد‌شدهٔ سازگار با آن حدود ۴۶ میلیارد سال نوری است. این اعداد به این معنی نیستند که نوری ۴۶ میلیارد سال سفر کرده یا از زمان آغاز جهان قدیمی‌تر است.

انبساط چگونه فاصلهٔ امروز را تغییر می‌دهد؟

انبساط یعنی مقیاس فاصله‌های بزرگ کیهانی با زمان تغییر می‌کند و هنگام سفر نور نیز این تغییر ادامه داشته است. نوری که از ماده‌ای دور گسیل شده، به سوی ما حرکت می‌کند، اما فاصلهٔ امروز ما با جایگاه آن ماده همان فاصلهٔ زمان گسیل نیست. برای محاسبه، باید آهنگ انبساط در طول تاریخ وارد شود؛ ضرب سادهٔ سرعت نور در زمان، همهٔ پاسخ را نمی‌دهد.

برای جداکردن این معناها، کیهان‌شناسان از فاصلهٔ هم‌رو و فاصلهٔ خاص استفاده می‌کنند. هم‌رو راهی برای دنبال‌کردن جدایی نقاط با کنارگذاشتن عامل انبساط در تعریف مختصات است. در قرارداد رایج که عامل مقیاس امروز را یک می‌گیریم، مقدار عددی فاصلهٔ هم‌رو با فاصلهٔ خاص امروز برابر می‌شود. این برابری قراردادی را نباید با زمان سفر نور یکی دانست؛ نام کمیت پیش از عدد آن اهمیت دارد.

نمودار مفهومی تاریخ انبساط جهان و آزادشدن پس‌زمینهٔ ریزموج
نمودار مفهومی تاریخ انبساط جهان و آزادشدن پس‌زمینهٔ ریزموج NASA/WMAP Science Team / Wikimedia Commons · Public domain

گشادشدن نمودار انبساط را نمایش می‌دهد؛ تصویر عکس فضایی از بیرون جهان یا نقشهٔ مقیاس‌دار افق نیست. عددهای تاریخی روی نمودار، برآورد تازهٔ این مدخل نیستند.

آیا پس‌زمینهٔ ریزموج تصویر لحظهٔ آغاز است؟

پس‌زمینهٔ ریزموج کیهانی تصویر مستقیم لحظهٔ آغاز نیست؛ نور آن زمانی آزاد شد که جهان برای انتشار آزاد نور شفاف‌تر شد. پیش از آن، پلاسما نور را پی‌درپی پراکنده می‌کرد. بر پایهٔ شرح پلانک، این گذار حدود ۳۸۰ هزار سال پس از آغاز رخ داد. بنابراین محدودیت دیدن با نور، افزون بر فاصله و زمان، به وضعیت مادهٔ مسیر هم مربوط است.

تصور کنید پشت مهی غلیظ به دنبال منظره باشید: بزرگ‌ترکردن دوربین، مه را خودکار شفاف نمی‌کند. این مثال فقط برای فهم محدودیت است، نه تشبیه دقیق فیزیک آغاز کیهان. برای شناخت دوره‌های پیش از آزادشدن نور، پژوهشگر از اثرهایی که آن دوره‌ها در داده‌های بعدی گذاشته‌اند و از مدل‌های قابل‌آزمون استفاده می‌کند. «دیدن مستقیم» و «استنباط از شواهد» در اینجا دو ادعای متفاوت‌اند و باید جدا گفته شوند.

آیا شعاع هابل همان مرز دیدن است؟

شعاع هابل همان افق ذره یا مرز جهان قابل مشاهده نیست. شعاع هابل با آهنگ انبساط تعریف می‌شود، افق ذره به تاریخ رسیدن پیام از گذشته مربوط است و افق رویداد دربارهٔ امکان رسیدن پیام‌ها در آینده پرسش می‌کند. هر سه واژهٔ «افق» یا «شعاع» دارند، ولی از مسئلهٔ یکسانی حرف نمی‌زنند. یکی‌گرفتن آن‌ها منشأ بسیاری از تناقض‌های ظاهری است.

وقتی خبر می‌گوید جرمی از یک مرز انبساطی گذشته است، باید تعریف همان مرز را خواند. پاسخ پرسش «امروز نورش را می‌بینیم؟» لزوماً پاسخ پرسش «پیامی که اکنون می‌فرستد روزی به ما می‌رسد؟» نیست. پرسش‌های کیهان‌شناسی ند رایت این تمایزها را توضیح می‌دهد؛ مثال‌های عددی تاریخی آن صفحه را نیز باید از پارامترهای مدل امروز جدا نگه داشت.

تلسکوپ بهتر چه چیزی را عوض می‌کند؟

تلسکوپ حساس‌تر می‌تواند اجرام کم‌نورتر و جزئیات بیشتری را در محدودهٔ دسترسی آشکار کند، اما محدودیت بنیادیِ نرسیدن اطلاعات را حذف نمی‌کند. اگر نوری هنوز فرصت رسیدن نداشته است، بزرگ‌ترکردن آینه آن را جلو نمی‌اندازد. درون بخش قابل مشاهده نیز غبار، نوع تابش، روشنایی جرم و محدودیت ابزار تعیین می‌کنند چه چیزی را عملاً ثبت کنیم؛ «قابل مشاهده» در تعریف کیهانی، فهرست همهٔ اجرام کشف‌شده نیست.

اندازهٔ کل جهان هنوز از این مرز به دست نمی‌آید. ممکن است کل کیهان بسیار بزرگ‌تر از بخش در دسترس باشد، اما محدودبودن بخش قابل مشاهده دلیل محدودبودن کل نیست؛ نامتناهی‌بودن کل هم صرفاً از بزرگی این بخش اثبات نمی‌شود. هنگام دیدن عددی برای «اندازهٔ جهان»، اول معلوم کنید عدد مربوط به کل جهان است یا افق یک ناظر، و بعد بپرسید فاصلهٔ کدام زمان و کدام مدل گزارش شده است.

پرسش‌های رایج

  1. چرا شعاع جهان قابل مشاهده از سن جهان بیشتر است؟

    شعاع جهان قابل مشاهده فاصلهٔ امروز را توصیف می‌کند، اما سن حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال یک بازهٔ زمانی است. فضا هنگام سفر نور منبسط شده و فاصلهٔ امروزی می‌تواند حدود ۴۶ میلیارد سال نوری باشد. این به معنی سفر ۴۶ میلیاردسالهٔ نور نیست. شرح اندازهٔ فضا در ناسا قطر تقریبی را بیان می‌کند.

  2. قطر جهان قابل مشاهده چقدر است؟

    قطر جهان قابل مشاهده در شرح ناسا به تاریخ ۲۱ مه ۲۰۲۵ حدود ۹۲ میلیارد سال نوری است؛ شعاع متناظر حدود ۴۶ میلیارد سال نوری می‌شود. این فاصلهٔ امروز و وابسته به مدل انبساط است، نه مدت سفر نور یا اندازهٔ کل کیهان. منبع ناسا این مقیاس تقریبی را برای معرفی عمومی به کار می‌برد.

  3. آیا ما در مرکز جهان هستیم؟

    ما در مرکز جهان قابل مشاهدهٔ خودمان قرار داریم، چون این ناحیه با امکان رسیدن اطلاعات به محل ما تعریف می‌شود. ناظر دوردست نیز افق مشاهدهٔ مربوط به جای خود دارد. این مرکز هندسیِ دسترسی، مرکز ممتاز کل کیهان نیست. شرح ند رایت دربارهٔ کل جهان و بخش مشاهده به جداکردن این دو مفهوم کمک می‌کند.

  4. بیرون جهان قابل مشاهده چه چیزی قرار دارد؟

    بیرون جهان قابل مشاهده را نباید خودکار فضای خالی، دیوار یا نبود جهان دانست. این مرز محدودیت دسترسی به اطلاعات تا امروز است. اندازه و متناهی یا نامتناهی‌بودن کل کیهان از اندازهٔ افق ما تعیین نمی‌شود؛ دربارهٔ بیرون آن باید میان مدل و شاهد مستقیم فرق گذاشت. توضیح کیهان‌شناختی ند رایت همین تمایز را دنبال می‌کند.

  5. آیا پس‌زمینهٔ ریزموج همان مهبانگ است؟

    پس‌زمینهٔ ریزموج در جهان قابل مشاهده نور آزادشده هنگام شفاف‌شدن پلاسما را نشان می‌دهد، نه عکس مستقیم لحظهٔ آغاز. طبق شرح پلانک، این رخداد حدود ۳۸۰ هزار سال پس از آغاز بوده است. دوره‌های پیشین از اثرهای باقی‌مانده و مدل‌ها بررسی می‌شوند. توضیح آژانس فضایی اروپا منشأ این نور را شرح می‌دهد.

  6. آیا تلسکوپ قوی‌تر همهٔ کیهان را نشان می‌دهد؟

    تلسکوپ قوی‌تر در جهان قابل مشاهده اجرام کم‌نورتر را آشکار می‌کند، اما اطلاعاتی را که هنوز فرصت رسیدن نداشته دریافت نمی‌کند. مرز دسترسی با اندازهٔ آینه جابه‌جا نمی‌شود؛ محدودیت شفافیت جهان آغازین نیز جداست. شعاع هابل و افق رویداد هم تعریف دیگری دارند. پرسش‌های کیهان‌شناسی UCLA فرق این محدودیت‌ها و افق‌ها را توضیح می‌دهد.

منابع

  1. How Big is Space? We Asked a NASA Expert · NASA
  2. Planck science highlights · ESA
  3. Planck and the cosmic microwave background · ESA
  4. Frequently Asked Questions in Cosmology · Ned Wright / UCLA
  5. How can the Universe be infinite if it was all concentrated into a point? · Ned Wright / UCLA
  6. A Cosmology Calculator for the World Wide Web · Ned Wright / PASP ۲۰۰۶

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از جهان قابل مشاهده گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین