رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیپدیده

شرارهٔ خورشیدی Solar flare

شرارهٔ خورشیدی افزایش ناگهانی تابش از جو خورشید بر اثر آزادشدن انرژی مغناطیسی است؛ این پدیده با خروج جرم از تاج تفاوت دارد و می‌تواند ارتباطات رادیویی سمت روشن زمین را مختل کند.

نام‌های دیگر: شراره خورشیدی

نمای فرابنفش فعالیت جو خورشید از رصدخانهٔ پویایی‌شناسی خورشید.
NASA/SDO / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

سازوکارآزادشدن انرژی مغناطیسی در جو خورشید
رده‌بندیشار اوج پرتو ایکس نرم در باند ۰٫۱ تا ۰٫۸ نانومتر
اثر تابشی رادیوییبیشتر در سمت روشن زمین؛ مقیاس R
تفکیکشراره با خروج جرم از تاج و توفان ذرات یکی نیست

از ویکی‌داده (CC0).

خبری از «انفجار خورشید» می‌خوانید و چند خط بعد با وعدهٔ شفق، قطع برق و خطر برای همه روبه‌رو می‌شوید. اما این پیامدها از یک مسیر و در یک زمان نمی‌رسند. شرارهٔ خورشیدی (Solar flare) را زمانی بهتر می‌فهمیم که نور، ذرات پرانرژی و ابر پلاسمای پرتاب‌شده را جدا دنبال کنیم. یک تیتر می‌تواند هر سه را کنار هم بگذارد؛ طبیعت موظف نیست با همان نظم تیتر پیش برود.

به‌طور خلاصه

شرارهٔ خورشیدی از آزادشدن ناگهانی انرژی مغناطیسی در جو خورشید پدید می‌آید. رده‌هایی مانند M و X شار اوج پرتو ایکس در باندی معین را توصیف می‌کنند، نه تمام انرژی یا همهٔ خطرها را. تابش شراره، ذرات پرانرژی و خروج جرم از تاج پدیده‌های متمایزند و ممکن است همراه شوند. شفق و توفان ژئومغناطیسی پیامد قطعی هر شراره نیستند.

انرژی شراره از کجا می‌آید؟

انرژی شراره از میدان مغناطیسی جو خورشید آزاد می‌شود. میدان می‌تواند در آرایش‌های پیچیده انرژی ذخیره کند و با بازآرایی سریع، بخشی از آن را به پلاسما بدهد. بازپیوند مغناطیسی نام فرایندی است که تغییر اتصال میدان را در این توضیح توصیف می‌کند؛ حاصل می‌تواند گرم‌شدن ماده، شتاب‌گرفتن ذرات و افزایش تابش باشد.

نمای فرابنفش فعالیت جو خورشید از رصدخانهٔ پویایی‌شناسی خورشید
نمای فرابنفش فعالیت جو خورشید از رصدخانهٔ پویایی‌شناسی خورشید NASA/SDO / Wikimedia Commons · Public domain

این تصویر از داده‌های SDO دربارهٔ فعالیت خورشید است و رنگ آن نمای دید چشم نیست. از همین عکس به‌تنهایی نمی‌توان ردهٔ GOES، جهت خروج جرم یا زمان رسیدن توفان به زمین را تعیین کرد.

رده‌های M و X چه چیزی را اندازه می‌گیرند؟

رده‌بندی شراره، شار اوج پرتو ایکس نرم در باند ۰٫۱ تا ۰٫۸ نانومتر را در اندازه‌گیری GOES بیان می‌کند. شار یعنی توان دریافتی در واحد سطح و یکای آن وات بر مترمربع است. این شاخص با کل انرژی آزادشده در تمام طول رویداد و همهٔ طول موج‌ها برابر نیست.

رده‌ها از A تا X پیش می‌روند و پایهٔ هر رده ده برابر ردهٔ قبلی است. برای نمونه، M1 معادل ده به توان منفی پنج وات بر مترمربع و X1 معادل ده به توان منفی چهار وات بر مترمربع در همین باند است. بنابراین M5 نصف X1 در این شاخص است.

از این مثال نمی‌توان نتیجه گرفت M5 دقیقاً نصف خطر X1 را دارد. اثر روی یک سامانه به عامل‌های دیگری هم وابسته است. مدت رویداد، موقعیت منبع و همراهی پدیده‌های دیگر در ارزیابی پیامد اهمیت دارند. X نیز سقف عددی ده ندارد؛ حرف رده، یک محدودهٔ با پایان دلخواه برای همهٔ رخدادها نمی‌سازد.

چرا اختلال رادیویی سریع‌تر از توفان می‌رسد؟

تابش شراره با سرعت نور به زمین می‌رسد و می‌تواند یونش جو بالایی سمت روز را افزایش دهد. این تغییر جذب امواج رادیویی فرکانس بالا را بیشتر می‌کند و ارتباط را مختل می‌سازد. سمت روشن زمین در این اثر تابشی اهمیت دارد؛ نباید آن را با جذب ناشی از ذرات در نواحی قطبی یکی گرفت.

نور خورشید حدود هشت دقیقه در راه است. وقتی شراره را از زمین می‌بینیم، همان تابش به اینجا رسیده و اثرش می‌تواند آغاز شده باشد. گفتن اینکه «هشت دقیقه پس از دیدن شراره تازه تابش می‌رسد» یک زمان سفر را دوبار حساب می‌کند.

ذرات پرانرژی و خروج جرم از تاج چه فرقی دارند؟

ذرات پرانرژی و خروج جرم از تاج دو بخش متفاوت از فعالیت خورشیدی‌اند و با تابش شراره هم یکسان نیستند. پروتون‌های پرانرژی می‌توانند گاهی در چند ده دقیقه یا کمتر به نزدیکی زمین برسند. مسیر حرکت و ارتباط مغناطیسی در رسیدن آن‌ها اهمیت دارد؛ همهٔ رویدادها جمعیت ذره‌ای یکسانی در زمین تولید نمی‌کنند.

خروج جرم از تاج، ابر پلاسما و میدان مغناطیسی را به فضای میان‌سیاره‌ای می‌فرستد. اگر زمین‌سو باشد، رسیدنش بسته به سرعت می‌تواند از حدود ۱۵ تا ۱۸ ساعت تا چند روز طول بکشد. این بازه برای همهٔ ابرها زمان‌بندی تضمین‌شده نیست و هر خروج جرم نیز به زمین برخورد نمی‌کند.

پیام‌رسانویژگی زمانیپیامد یا شاخص مرتبط
تابشسفر با سرعت نوراختلال رادیویی سمت روز؛ R
ذرات پرانرژیزمان متغیر، گاهی بسیار سریعتوفان تابشی؛ S
ابر پلاسما و میداناز ساعت‌ها تا روزهادر شرایط مناسب توفان ژئومغناطیسی؛ G

برای اثر مغناطیسی، فقط سرعت ابر کافی نیست؛ جهت میدان ورودی و چگونگی اتصال آن به میدان زمین هم اهمیت دارد. بنابراین نام‌بردن از یک شرارهٔ بزرگ، به‌تنهایی پیش‌بینی کامل روزهای بعد نیست.

خطر برای مردم و زیرساخت چه اندازه است؟

جو زمین در برابر تابش پرانرژی از مردم روی سطح محافظت می‌کند، ولی آثار فنی و شرایط ویژهٔ پرواز را باید جدا سنجید. ذرات پرانرژی برای فضانوردان و تجهیزات فضایی اهمیت دارند. در رخدادهای شدید، پروازهای ارتفاع‌بالا در عرض‌های بالا نیز می‌توانند نیازمند ارزیابی عملیاتی باشند؛ این با خطر یکسان برای همهٔ مردم روی زمین فرق دارد.

توفان ژئومغناطیسی می‌تواند با اختلال در سامانه‌های فنی و تغییر شرایط مشاهدهٔ شفق همراه شود. ولی این پیامد را نمی‌توان به تابش هر شراره نسبت داد. بزرگ‌بودن ردهٔ پرتو ایکس به معنی قطع قطعی شبکهٔ برق یا دیدن شفق از ایران نیست.

پیش‌بینی چه چیزی را می‌تواند بگوید؟

پیش‌بینی آب‌وهوای فضایی معمولاً احتمال و شرایط را گزارش می‌کند، نه دقیقهٔ قطعی وقوع یک شراره را. فعالیت ناحیه‌های خورشیدی می‌تواند نشانه‌هایی برای ارزیابی فراهم کند، اما زمان و پیامد هر رخداد عدم‌قطعیت دارد. پیش‌بینی چندروزه هم محصولی به‌روزشونده است؛ نقل آن بدون زمان انتشار، معنایش را ناقص می‌کند.

هنگام خواندن هشدار، نوع پدیده، زمان صدور و مقیاس را کنار هم ببینید. گزارش R دربارهٔ خاموشی رادیویی، S دربارهٔ ذرات و G دربارهٔ توفان ژئومغناطیسی است. این سه حرف کمک می‌کنند بفهمید خبر دقیقاً از کدام مسیر اثرگذاری حرف می‌زند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا شرارهٔ خورشیدی همان خروج جرم از تاج است؟

    شرارهٔ خورشیدی افزایش ناگهانی تابش بر اثر آزادشدن انرژی مغناطیسی است، اما خروج جرم از تاج، بیرون‌رفتن پلاسما و میدان مغناطیسی را توصیف می‌کند. این دو پدیده می‌توانند همراه شوند، ولی همیشه همراه نیستند. زمان رسیدن نور، ذرات و ابر پلاسما به زمین نیز متفاوت است و پیامد آن‌ها را باید جدا بررسی کرد.

  2. آیا شرارهٔ X دو برابر M خطر دارد؟

    ردهٔ شرارهٔ خورشیدی شار اوج پرتو ایکس در یک باند معین را اندازه می‌گیرد و شاخص مستقیم همهٔ خطرها نیست. برای مثال M5 نصف X1 در همان شاخص تابشی است. از این نسبت نمی‌توان نصف‌بودن خطر برای ماهواره، شبکهٔ برق یا انسان را نتیجه گرفت؛ همراهی رویدادهای دیگر و شرایط انتشار نیز اهمیت دارند.

  3. آیا هشت دقیقه پس از دیدن شراره فرصت داریم؟

    تابش شرارهٔ خورشیدی حدود هشت دقیقه از خورشید تا زمین راه دارد، اما وقتی از زمین شراره را می‌بینیم، نور آن همین مسیر را پیموده است. پس اثر تابشی می‌تواند هم‌زمان با مشاهده آغاز شده باشد. افزودن هشت دقیقهٔ دیگر پس از رصد، زمان هشدار واقعی ایجاد نمی‌کند؛ ذرات و خروج جرم زمان‌بندی جداگانه دارند.

  4. آیا هر شرارهٔ خورشیدی شفق می‌سازد؟

    هر شرارهٔ خورشیدی الزاماً شفق یا توفان ژئومغناطیسی ایجاد نمی‌کند. برای ارزیابی این پیامدها باید پدیده‌های همراه، جهت حرکت و میدان ورودی به زمین را بررسی کرد. ردهٔ X به‌تنهایی تضمین رؤیت شفق، به‌ویژه از ایران، نیست. مقیاس G به توفان ژئومغناطیسی مربوط است و با مقیاس R برای خاموشی رادیویی فرق دارد.

  5. آیا شرارهٔ خورشیدی برای مردم روی زمین خطرناک است؟

    جو زمین در برابر تابش پرانرژی شرارهٔ خورشیدی از مردم روی سطح محافظت می‌کند. بااین‌حال، اختلال ارتباطات و دیگر آثار زیرساختی موضوع جداگانه‌اند و شرایط فضانوردان یا بعضی پروازهای ارتفاع‌بالا یکسان با زندگی روی سطح نیست. پس هم ترس از آسیب مستقیم همگانی و هم انکار مطلق همهٔ پیامدها، تصویر ناقصی می‌سازند.

  6. چرا پیش‌بینی دقیقهٔ شراره قطعی نیست؟

    شرارهٔ خورشیدی با تحول پیچیدهٔ میدان مغناطیسی مرتبط است و نشانه‌های فعالیت، زمان دقیق آزادشدن انرژی را تضمین نمی‌کنند. پیش‌بینی‌ها احتمال رخداد و شرایط مورد انتظار را بیان می‌کنند و با دادهٔ تازه تغییر می‌کنند. برای استفاده از یک هشدار باید زمان انتشار، بازهٔ اعتبار و نوع پدیده را خواند؛ یک پیش‌بینی قدیمی گزارش وضعیت امروز نیست.

منابع

  1. Solar Flares (Radio Blackouts) · NOAA/SWPC
  2. Coronal Mass Ejections · NOAA/SWPC
  3. NOAA Space Weather Scales · NOAA/SWPC
  4. Solar Radiation Storm · NOAA/SWPC
  5. 3-Day Forecast · NOAA/SWPC
  6. Solar Storms and Flares · NASA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با شرارهٔ خورشیدی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از شرارهٔ خورشیدی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین