دانشنامهرصد و ابزارمفهوم
انقلاب تابستانی و زمستانی Solstice
انقلاب تابستانی و زمستانی دو لحظهٔ سالاند که میل خورشید به بیشترین مقدار شمالی یا جنوبی میرسد و طول روز در هر نیمکره به بیشینه یا کمینهٔ سالانه نزدیک میشود.
نامهای دیگر: انقلابین

بهطور خلاصه
انقلاب تابستانی و زمستانی به کجی محور زمین مربوطاند، نه نزدیک و دور شدن زمین از خورشید. انقلاب ژوئن برای نیمکرهٔ شمالی تابستانی و برای نیمکرهٔ جنوبی زمستانی است. انقلاب دسامبر وضعیت وارونه دارد. بلندترین روز الزاماً همان روز زودترین طلوع یا دیرترین غروب نیست.
اگر چند ماه پیاپی از یک پنجره به جای غروب نگاه کنید، خورشید هر بار پشت یک نقطهٔ ثابت پنهان نمیشود. جای آن روی افق جابهجا میشود، نزدیک دو انتهای مسیر آرامتر تغییر میکند و سپس برمیگردد. این رفتوبرگشت نشانهای دیدنی از هندسهٔ فصلهاست؛ زمین مسیر حرکتش دور خورشید را معکوس نکرده است.
در انقلاب چه چیزی به بیشترین مقدار میرسد؟
در انقلاب، فاصلهٔ زاویهای خورشید از استوای سماوی به بیشترین مقدار شمالی یا جنوبی میرسد. اخترشناسان این فاصلهٔ زاویهای را «میل» مینامند. استوای سماوی امتداد صفحهٔ استوای زمین روی آسمان است؛ بنابراین میل را با فاصلهٔ زمین تا خورشید، که با کیلومتر بیان میشود، اشتباه نگیرید. یکی زاویه است و دیگری طول.
نزدیک انقلاب ژوئن، خورشید در شمالیترین بخش مسیر سالانهٔ ظاهری خود قرار دارد. نزدیک انقلاب دسامبر، به جنوبیترین بخش میرسد. واژهٔ «ظاهری» یعنی این جابهجایی را از زمین توصیف میکنیم؛ حرکت مداری زمین همراه با جهت محور چرخشش چنین منظرهای میسازد. این رویدادها دو لحظهاند، هرچند اثرشان بر طول روز در چند روز اطراف هم دیده میشود.
چرا محور کج، روز تابستان را بلند میکند؟
کجی محور باعث میشود یک نیمکره در بخشی از مدار، سهم بیشتری از روشنایی روزانه بگیرد. محور زمین حدود ۲۳٫۴ درجه نسبت به خط عمود بر صفحهٔ مدار کج است. گفتن همین زاویه «نسبت به صفحهٔ مدار» نادرست است؛ خط عمود و خود صفحه دو مرجع متفاوتاند. این تفاوت کوچک در جمله، شکل ذهنی کاملاً متفاوتی میسازد.
در انقلاب ژوئن، نیمکرهٔ شمالی به سوی خورشید متمایل است. برای شهرهای ایران، خورشید مسیر بلندتری بالای افق طی میکند و در ظهر خورشیدی بالاتر دیده میشود. نور هم با زاویهٔ مستقیمتری به زمین میرسد. در نیمکرهٔ جنوبی همزمان روزها کوتاهترند؛ پس نام «تابستانی» بدون تعیین نیمکره کامل نیست.

این شکل نمودار هندسی روشنایی است، نه عکس زمین. تمایل نیمکرهٔ شمالی به سوی خورشید را نشان میدهد؛ اندازهها و شیوهٔ ترسیم برای آموزش انتخاب شدهاند.
بلندترین روز در همهٔ زمین یکسان نیست
اثر انقلاب بر طول روز به عرض جغرافیایی وابسته است. در دو شهر با عرضهای متفاوت، مدت روشنایی یکسان نیست، حتی اگر هر دو در یک منطقهٔ زمانی باشند. هرچه به عرضهای قطبی نزدیکتر شویم، تفاوت فصلی روز و شب شدیدتر میشود. در بعضی نواحی قطبی، توصیف سادهٔ یک طلوع و یک غروب در هر روز دیگر کار نمیکند.
در محدودهٔ میان دو مدار رأس، خورشید میتواند در زمان مناسب بالای سر قرار بگیرد. این امکان را نباید به همهٔ شهرهای ایران تعمیم داد. «بالاترین ارتفاع سال» الزاماً به معنی «درست بالای سر» نیست. در یک شهر، کوتاهترین سایهٔ ظهر ممکن است همچنان طول قابلدیدنی داشته باشد و این با تابستانی بودن انقلاب تناقضی ندارد.
همین وابستگی جغرافیایی دلیل خوبی برای احتیاط در نقل جدولهاست. ساعت طلوعی که برای شهری دور نوشته شده، تقویم شهر شما نیست. حتی یک توضیح درست دربارهٔ عرض نمونه هم نباید به تاریخ قطعی زودترین طلوع در تمام ایران تبدیل شود.
آیا انقلاب یعنی نزدیکترین فاصله به خورشید؟
انقلاب رویدادی مربوط به جهتگیری زمین است و با حضیض یا اوج مدار فرق دارد. حضیض نزدیکترین فاصلهٔ مداری و اوج دورترین فاصله است. این دو رویداد را میتوان جدا از انقلابها در تقویم ثبت کرد. تغییر فاصله اثر فیزیکی دارد، اما علت اصلی جابهجایی فصلها میان دو نیمکره نیست.
یک آزمون ذهنی ساده کافی است: در یک لحظه، کل زمین تقریباً یک فاصله از خورشید دارد، ولی دو نیمکره فصل مخالف دارند. فاصله بهتنهایی این وارونگی را توضیح نمیدهد. جهت محور و زاویهٔ تابش، همراه با مدت روشنایی، توضیح مناسبتری میدهند. اعتدال هم رویداد دیگری است: خورشید از استوای سماوی میگذرد، نه اینکه به بیشترین میل برسد.
چرا زودترین طلوع با بلندترین روز همزمان نیست؟
بلندترین روز از اختلاف زمان غروب و طلوع به دست میآید، اما ساعت هرکدام به جایگاه ظهر خورشیدی هم بستگی دارد. زمان خورشیدی ظاهری در طول سال دقیقاً با ساعت یکنواخت پیش نمیرود. بنابراین جابهجایی ظهر میتواند طلوع و غروب را روی ساعت به جهتی ببرد که روز بیشترین طول را دارد، ولی هیچکدام به رکورد زمانی خود نرسیدهاند.
به زبان روزمره، طول یک بازه با محل قرار گرفتن آن روی خط زمان یکی نیست. بازهای میتواند بلندتر شود و همزمان کل آن کمی به جلو یا عقب بلغزد. توضیح رصدخانهٔ نیروی دریایی آمریکا همین تفاوت را در نمونههای عرض جغرافیایی مشخص نشان میدهد. تاریخ نمونه را نمیتوان بدون محاسبه به تهران یا شهر دیگری منتقل کرد.
اگر جدول طلوع و غروب را بررسی میکنید، فقط ستون طلوع را نبینید؛ طول روز و زمان ظهر را هم کنار آن بگذارید. تغییرات نزدیک انقلاب کند است، پس گرد کردن ساعت به دقیقه ممکن است چند روز را یکسان نشان دهد. یکسان شدن عددهای گرد شده به معنی چند لحظهٔ انقلاب در یک سال نیست.
چگونه انقلاب را با سایه دنبال کنیم؟
برای دیدن اثر انقلاب، ثبت سایه از نگاه کردن به خورشید مناسبتر است. میلهای عمودی در جای ثابت و امن قرار دهید و طول سایه را در روزهای مختلف، نزدیک ظهر خورشیدی مقایسه کنید. زمان و محل ثبت را یادداشت کنید؛ مقایسهٔ عکس صبح یک روز با ظهر روز دیگر، تغییر فصل را از تغییر ساعتی جدا نمیکند.
روند کوتاه شدن و سپس بلند شدن سایه در هفتههای اطراف انقلاب آشکارتر از تفاوت دو روز پیاپی است. برای ساعت دقیق رویداد، جدول نجومی همان سال را با منطقهٔ زمانی روشن بخوانید. انقلاب ژوئن نزدیک پایان ژوئن و انقلاب دسامبر نزدیک پایان دسامبر رخ میدهد؛ تاریخ ساعتدار بدون سال، وعدهٔ دقتی است که تقویم برآورده نمیکند.
پرسشهای رایج
آیا انقلاب تابستانی در استرالیا هم در ژوئن است؟
انقلاب ژوئن در همهٔ زمین یک رویداد مشترک است، اما نام فصلی آن به نیمکره بستگی دارد. انقلاب تابستانی نیمکرهٔ شمالی برای استرالیا در نیمکرهٔ جنوبی زمستانی است. در انقلاب دسامبر جای دو نیمکره عوض میشود؛ بنابراین در مقایسهٔ فصلها باید نام نیمکره را همراه نام انقلاب آورد.
آیا چند روز با طول مساوی یعنی انقلاب چند روز طول میکشد؟
انقلاب تابستانی و زمستانی هرکدام یک لحظهٔ نجومیاند. طول روز در اطراف این لحظه آهسته تغییر میکند و جدولهایی که زمان را گرد میکنند، ممکن است چند روز را با عدد برابر نشان دهند. برابری عددهای گرد شده، مدت رویداد نجومی را تغییر نمیدهد؛ تنها دقت محدود جدول و کندی تغییر را نشان میدهد.
آیا روز انقلاب تابستانی حتماً گرمترین روز سال است؟
انقلاب تابستانی به هندسهٔ روشنایی و طول روز مربوط است، نه به ثبت بیشترین دمای هوا. دمای یک شهر به وضعیت هوا و پاسخ زمین و آب به گرمایش هم وابسته است. از تاریخ انقلاب بهتنهایی نمیتوان گرمترین روز یک سال را تعیین کرد؛ این پرسش به دادهٔ هواشناسی همان مکان نیاز دارد.
آیا در ظهر انقلاب تابستانی سایه در تهران ناپدید میشود؟
در انقلاب تابستانی، رسیدن خورشید به بالای سر تنها در عرض مناسب ممکن است و به همهٔ شهرهای ایران تعمیم ندارد. در تهران، بالاتر رفتن خورشید و کوتاه شدن سایه به معنی ناپدید شدن سایه نیست. برای مشاهدهٔ روند، یک میلهٔ عمودی را در محل ثابت و زمانهای قابلمقایسه بررسی کنید.
چرا تاریخ انقلاب را بدون ساعت تهران نمیتوان مقایسه کرد؟
انقلاب تابستانی و زمستانی در یک لحظهٔ مشترک رخ میدهند، ولی ساعت و تاریخ مدنی آن لحظه به منطقهٔ زمانی بستگی دارد. جدولی با زمان جهانی و جدولی با ساعت تهران میتوانند عددهای متفاوت و هر دو درست داشته باشند. سال و منطقهٔ زمانی باید همراه زمان رویداد ثبت شوند تا مقایسه معنا داشته باشد.
آیا شب یلدا دقیقاً خود لحظهٔ انقلاب است؟
شب یلدا یک بازه و مناسبت تقویمی در پایان پاییز است؛ انقلاب زمستانی یک لحظهٔ نجومی نزدیک همین بخش سال است. این دو را نباید از نظر نوع زمان یکی گرفت. برای دانستن اینکه انقلاب در چه ساعت و تاریخ محلی رخ داده، باید جدول نجومی همان سال با منطقهٔ زمانی مشخص را دید.
منابع
آخرین بازبینی:
فکت علمی







