چشمک زدن ستارگان Stellar twinkling

ستاره‌ها از دید ما سوسو می‌زنند، اما خودشان با روشنایی تقریباً ثابتی می‌تابند. چشمک زدن ویژگی خود ستاره نیست، بلکه اثری است که هوای زمین بر نور دریافتی می‌گذارد. در علم به آن سوسوی جوی یا سینتیلاسیون (scintillation) می‌گویند.

اگر فضانوردی در بیرون جو به ستاره‌ها نگاه کند، آن‌ها را بی‌چشمک و آرام می‌بیند. همین یکی از دلایل ارزش تلسکوپ‌های فضایی است.

چرا ستاره‌ها چشمک می‌زنند؟

نور ستاره پیش از رسیدن به چشم ما از لایه‌های متعدد هوا می‌گذرد. این لایه‌ها تراکم و دمای متفاوتی دارند و حباب‌های هوا مدام حرکت می‌کنند، پس مسیر نور کمی خم می‌شود. ستاره به دلیل فاصلهٔ بسیار زیاد، تقریباً نقطه‌ای است و باریکهٔ نور آن بسیار کوچک است. لذا هر تغییر کوچک در مسیر، روشنایی را زیاد و کم می‌کند و جایی که نور به چشم می‌رسد را اندکی جابه‌جا می‌کند. وقتی ستاره نزدیک افق باشد، نورش مسیر طولانی‌تری در جو زمین می‌پیماید و چشمک آن شدیدتر است و گاه رنگ‌های سبز، قرمز و آبی از آن دیده می‌شود. شباهنگ، پرنورترین ستارهٔ آسمان شب، در ارتفاع کم معمولاً بسیار رنگین چشمک می‌زند.

چرا سیاره‌ها کمتر چشمک می‌زنند؟

سیاره‌ها از ما نزدیک‌تر هستند و قرص کوچکی دارند، نه نقطه. بنابراین اثر تلاطم هوا روی قسمت‌های مختلف قرص یکدیگر را تا حدی خنثی می‌کند و نور آن‌ها ثابت‌تر دیده می‌شود. این یک راه ساده برای تمایز سیاره از ستاره با چشم است، هرچند در شب‌های بسیار متلاطم سیاره‌ها هم می‌توانند چشمک بزنند و در ارتفاع کم این تفاوت کمرنگ‌تر می‌شود.

چشمک زدن با لرزش جوی (سیئینگ) هم‌خانواده است؛ هر دو از آشفتگی هوا می‌آیند، اما یکی نور را تغییر می‌دهد و دیگری تصویر تلسکوپ را.

پرسش‌های رایج

### چرا ستاره‌ها چشمک می‌زنند ولی ماه نه؟
ماه قرص بزرگی دارد و نورش از مسیرهای بسیار بیشتری می‌گذرد، پس تلاطم هوا در مجموع خنثی می‌شود. ستاره نقطه‌ای است و به‌شدت اثر می‌پذیرد.

### آیا چشمک زدن ستاره نشانهٔ تغییر خود ستاره است؟
خیر. بیشتر چشمک‌هایی که می‌بینیم از جو زمین است. فقط ستاره‌های متغیر واقعاً روشنایی‌شان در طول ساعت‌ها تا سال‌ها عوض می‌شود.

### چرا ستاره‌های نزدیک افق رنگارنگ‌اند؟
نور ستاره در ارتفاع کم از ضخامت بیشتری از جو می‌گذرد و جو رنگ‌ها را به‌طور متفاوت خم و پخش می‌کند. به همین دلیل ستاره رنگارنگ و پرچشمک دیده می‌شود.

### چطور سیاره را از ستاره تشخیص دهیم؟
سیاره معمولاً با نور ثابت‌تر و بی‌چشمک دیده می‌شود. این نشانه همیشه قطعی نیست، پس بهتر است با نقشهٔ آسمان تأیید شود.