لرزش جوی (سیئینگ) Astronomical seeing

وقتی در تلسکوپ به ماه یا یک سیاره نگاه می‌کنید و تصویر مثل سطح آب موج برمی‌دارد، با پدیدهٔ سیئینگ روبه‌رو هستید. سیئینگ نشان می‌دهد هوای بالای سر چقدر آرام است و به طور مستقیم به وضوح تصویرها در رصد و عکاسی نجومی بستگی دارد.

این پدیده با شفافیت آسمان فرق دارد. آسمان می‌تواند بسیار صاف باشد و ستاره‌های فراوانی دیده شود، ولی تصویر تلسکوپی همچنان لرزان باشد.

سیئینگ از کجا می‌آید؟

سیئینگ در اثر اختلاف دمای لایه‌های هوا در جو زمین پدید می‌آید. هوای گرم و سرد ضریب شکست متفاوتی دارند و حباب‌های آشفتهٔ هوا که مدام جابه‌جا می‌شوند، مسیر نور را کج و کوله می‌کنند. منابع تلاطم عبارت‌اند از گرمای بازتاب‌شده از بام‌ها و زمین، بادهای تند در ارتفاع بالا مثل جریان جت، و گرمای خود تلسکوپ و گنبد رصدخانه.

نتیجه این است که تصویر نقطه‌ای یک ستاره به جای نقطهٔ تیز، به دیسکی لرزان و پهن تبدیل می‌شود. در رصدخانه‌ها قطر این دیسک را برحسب ثانیهٔ قوسی می‌سنجند. سیئینگ حدود ۱ ثانیهٔ قوسی خوب و زیر ۰٫۵ ثانیهٔ قوسی عالی شمرده می‌شود. در شرایط بد ممکن است ۳ تا ۵ ثانیهٔ قوسی یا بیشتر باشد.

چگونه با سیئینگ کنار بیاییم؟

رصدخانه‌های بزرگ را بر قلهٔ کوه‌های بلند و دور از شهر می‌سازند، چون هوای آنجا آرام‌تر و بالای بخش عمدهٔ تلاطم است. اپتیک تطبیقی با آینه‌ای که هزاران بار در ثانیه شکلش را تغییر می‌دهد، لرزش را جبران می‌کند. راه دیگر فرستادن تلسکوپ فضایی مثل هابل به بالای جو است.

رصدگران آماتور هم می‌توانند با خنک کردن تلسکوپ پیش از رصد، پرهیز از رصد روی بام یا بالای خانهٔ گرم و انتخاب شب‌هایی با هوای آرام، سیئینگ را کم‌اثرتر کنند. اجرام نزدیک افق از ضخامت بیشتری از جو می‌گذرند و بیشتر می‌لرزند. دیدن ماه یا سیاره در ارتفاع بالاتر معمولاً تصویر بهتری می‌دهد.

پرسش‌های رایج

### سیئینگ یعنی چه؟
سیئینگ یعنی میزان تلاطم هوا که تصویر اجرام آسمانی را در تلسکوپ لرزان و تار می‌کند. هرچه هوا آرام‌تر باشد، سیئینگ بهتر است.

### فرق سیئینگ با شفافیت آسمان چیست؟
شفافیت یعنی مقدار نور عبوری از جو، که به غبار و ابر بستگی دارد. سیئینگ یعنی آرامش هوا. این دو مستقل از یکدیگرند.

### چرا سیاره‌ها در تلسکوپ می‌لرزند؟
هوای ناآرام مسیر نور سیاره را به هم می‌ریزد و تصویر را موج‌دار می‌کند. در شب‌های هوای آرام، همان سیاره ریزتر و ثابت‌تر دیده می‌شود.

### بهترین جا برای رصد با سیئینگ خوب کجاست؟
قلهٔ کوه‌های بلند و مناطق خشک، مثل شیلی و هاوایی، سیئینگ بهتری دارند. بسیاری از رصدخانه‌های بزرگ جهان به همین دلیل آنجا ساخته شده‌اند.