رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

شباهنگ Sirius

شباهنگ روشن‌ترین ستارهٔ آسمان شب از دید زمین و سامانه‌ای دوتایی در صورت فلکی سگ بزرگ است؛ ستارهٔ درخشان آن با یک کوتولهٔ سفید همدم است و حدود ۸٫۶ سال نوری فاصله دارد.

نام‌های دیگر: شباهنگ (ستاره)

شباهنگ
Mellostorm / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

مشخصات

صورت فلکیسگ بزرگ
فاصلهحدود ۸٫۶ سال نوری
اجزای سامانهشباهنگ A؛ رشتهٔ اصلی، شباهنگ B؛ کوتولهٔ سفید
دورهٔ مداریحدود ۵۰ سال
جرم اجزاA حدود دو و B حدود یک برابر جرم خورشید

از ویکی‌داده (CC0).

در یک شب زمستانی، نقطه‌ای روشن پایین‌تر از شکارچی توجهتان را می‌گیرد. شاید آن را با سیاره اشتباه بگیرید، به‌خصوص وقتی نزدیک افق رنگ‌به‌رنگ چشمک می‌زند. شباهنگ (Sirius) با چشم یک نقطه به نظر می‌آید، اما پشت این سادگی دو ستاره قرار دارند: یکی هنوز در مرحلهٔ رشتهٔ اصلی است و دیگری باقی‌ماندهٔ فشردهٔ یک ستاره. روشن‌ترین نقطه همیشه ساده‌ترین داستان را ندارد.

به‌طور خلاصه

شباهنگ سامانه‌ای دوتایی در فاصلهٔ حدود ۸٫۶ سال نوری است. شباهنگ A روشن‌ترین ستارهٔ آسمان شب از دید زمین است و همدمش، شباهنگ B، کوتوله‌ای سفید با جرمی نزدیک خورشید است. دو ستاره تقریباً هر پنجاه سال دور مرکز جرم مشترک می‌گردند. دیدن نقطهٔ روشن با چشم آسان‌تر از جداکردن همدم کم‌نور در تلسکوپ است.

چرا شباهنگ این‌قدر روشن دیده می‌شود؟

شباهنگ به دلیل ترکیب فاصلهٔ کم و نوردهی ذاتی ستارهٔ اصلی، بسیار روشن به نظر می‌رسد. روشنایی دیده‌شده از زمین با کل نوری که ستاره تولید می‌کند یکسان نیست. چراغی نزدیک می‌تواند از چراغی پرتوان در دوردست روشن‌تر دیده شود؛ در آسمان نیز فاصله بخش مهمی از پاسخ است.

حدود ۸٫۶ سال نوری یعنی نور شباهنگ برای رسیدن به ما بیش از هشت سال در راه بوده است. سال نوری یکای فاصله است، نه سن ستاره. این نزدیکی نسبی، شباهنگ را به نمونه‌ای مناسب برای مطالعهٔ ستاره‌ها تبدیل می‌کند، اما به معنی دسترسی آسان فضاپیما یا قرارداشتن آن در منظومهٔ شمسی نیست.

عبارت «روشن‌ترین ستاره» هم دامنه دارد: منظور آسمان شب از دید زمین است. خورشید در این رتبه‌بندی قرار نمی‌گیرد و بعضی سیاره‌ها می‌توانند از شباهنگ روشن‌تر دیده شوند. از سوی دیگر، ستاره‌های بسیار نورانی‌تری در کهکشان وجود دارند که به علت دوری، برای ما کم‌نورترند. رتبهٔ روشنایی ظاهری، جایزهٔ بیشترین توان تابشی جهان نیست.

پشت یک نقطهٔ روشن چه دو ستاره‌ای پنهان‌اند؟

سامانهٔ شباهنگ از ستارهٔ رشتهٔ اصلی A و کوتولهٔ سفید B تشکیل شده است. A ستاره‌ای از ردهٔ طیفی A1 V است؛ این برچسب، نوع طیف و مرحلهٔ کلی تکاملش را توصیف می‌کند. جرم آن حدود دو برابر خورشید است. نور غالبی که با چشم می‌بینیم از همین عضو می‌آید.

B جرمی نزدیک جرم خورشید را در اندازه‌ای نزدیک زمین جا داده است. این همدم سیاره نیست و نباید آن را با ستارهٔ نوترونی اشتباه گرفت. عبارت کوتولهٔ سفید به باقی‌مانده‌ای فشرده اشاره می‌کند که ساختار و منبع نورش با ستارهٔ رشتهٔ اصلی متفاوت است.

ویژگیشباهنگ Aشباهنگ B
مرحلهٔ تکاملرشتهٔ اصلیکوتولهٔ سفید
جرم تقریبیدو برابر خورشیدیک برابر خورشید
نقش در نمای چشمنور غالب سامانهدر درخشش A پنهان می‌شود

جرم ستاره‌ای دوردست چگونه سنجیده می‌شود؟

حرکت مداری دو عضو شباهنگ راهی برای اندازه‌گیری جرم آن‌ها فراهم می‌کند. A و B هر دو به دور مرکز جرم مشترک می‌گردند؛ تصویر ساده‌ای که در آن B دور A کاملاً بی‌حرکت می‌چرخد، تمام ماجرا نیست. دورهٔ این حرکت حدود پنجاه سال است، پس برای شناخت مدار باید اندازه‌گیری‌های بازه‌ای طولانی را کنار هم گذاشت.

مطالعهٔ منتشرشده در سال ۲۰۱۷ دوره را حدود ۵۰٫۱۳ سال و جرم‌ها را حدود ۲٫۰۶ و ۱٫۰۲ برابر جرم خورشید گزارش کرده است. برای شناخت عمومی، همان حدود دو و یک برابر کافی است. رقم‌های بیشتر فقط وقتی مفیدند که روش اندازه‌گیری و عدم‌قطعیت هم همراهشان باشد.

جرم را می‌توان با روش‌های دیگری نیز بررسی کرد. اندازه‌گیری انتقال‌به‌سرخ گرانشی نور B، آزمونی مستقل در کنار تحلیل مدار فراهم می‌کند. اختلاف میان برآوردها فرصتی برای بازبینی اندازه‌گیری و مدل است. نباید عددی از یک خبر قدیمی را با دقت ظاهری زیاد در کنار عدد پژوهشی تازه گذاشت و آن‌ها را دو ویژگی متفاوت ستاره معرفی کرد.

کوتولهٔ سفید چه چیزی از گذشتهٔ سامانه می‌گوید؟

وجود شباهنگ B نشان می‌دهد یکی از اعضای سامانه از مرحلهٔ ستارهٔ معمولی عبور کرده و به باقی‌مانده‌ای فشرده رسیده است. جرم نزدیک خورشید و اندازهٔ نزدیک زمین یعنی ماده به‌شدت متراکم است. کوچک‌بودن در اینجا به معنی کم‌جرم‌بودن نیست؛ مقایسهٔ قطر به‌تنهایی دربارهٔ گرانش و جرم اطلاعات کافی نمی‌دهد.

نور کوتولهٔ سفید با سرمایش آن مرتبط است. ولی مدت سپری‌شده از آغاز مرحلهٔ کوتولهٔ سفید، کل سن سامانه نیست؛ ستاره پیش از آن هم زندگی داشته است. برای برآورد سن، پژوهشگران باید مرحلهٔ قبلی و مدل تکامل را نیز در نظر بگیرند.

از ایران چگونه شباهنگ را پیدا کنیم؟

امتداد خط سه ستارهٔ کمربند شکارچی راهنمای مفیدی برای رسیدن به شباهنگ است. در سوی سگ بزرگ، ستارهٔ بسیار روشن نامزد خوبی خواهد بود. جهت‌هایی مثل «پایین و چپ» را دستور ثابت نگیرید؛ چرخش آسمان، زمان و جهت نقشه نسبت به افق، ظاهر آرایش را تغییر می‌دهند.

برای برنامهٔ رصد باید شهر و تاریخ را مشخص کنید و موقعیت را روی نقشهٔ همان ساعت ببینید. ارتفاع بیشتر از افق معمولاً اثر آشفتگی جو را کمتر می‌کند. چشمک‌های رنگی شدید نزدیک افق لزوماً نشانهٔ تغییر سریع خود ستاره نیستند؛ نور در راه رسیدن به چشم از لایه‌های متغیر جو می‌گذرد.

دیدن B مسئلهٔ دیگری است. اختلاف شدید روشنایی دو عضو، همدم را در نور A پنهان می‌کند؛ دیدن شباهنگ با چشم ضمانت جداکردن B با هر تلسکوپی نیست. کیفیت تصویر، وضعیت جو و جدایی ظاهری دو ستاره اهمیت دارند. عکسی که با ابزار و پردازش ویژه تهیه شده، نمای مستقیم چشمی را تضمین نمی‌کند.

نمای روشن شباهنگ در آسمان شب
نمای روشن شباهنگ در آسمان شب Mellostorm / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

این تصویر شباهنگ را نشان می‌دهد؛ فرادادهٔ فایل، آشکارشدن همدم B را تأیید نمی‌کند. از نقطه‌های کوچک اطراف نباید بی‌شاهد هویت همدم را نتیجه گرفت.

تیشتر چه نسبتی با شباهنگ دارد؟

تیشتر در سنت ایرانی شخصیتی اساطیری پیوندخورده با شباهنگ است، نه یک برچسب علمی کاملاً هم‌معنا در همهٔ کاربردها. برای خواندن متون فرهنگی باید زمینهٔ همان متن را در نظر گرفت. شناسایی پیوند یک ایزد با ستاره، همهٔ ویژگی‌های روایت فرهنگی را به دادهٔ اخترفیزیکی تبدیل نمی‌کند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا شباهنگ روشن‌ترین جرم آسمان شب است؟

    شباهنگ روشن‌ترین ستارهٔ آسمان شب از دید زمین است، اما روشن‌ترین جرم شب نیست. ماه و بعضی سیاره‌ها می‌توانند بسیار روشن‌تر دیده شوند. این عنوان دربارهٔ روشنایی ظاهری ستاره‌هاست و به معنی بیشترین نوردهی ذاتی نیست؛ فاصلهٔ حدود ۸٫۶ سال نوری در روشن‌دیده‌شدن شباهنگ سهم مهمی دارد.

  2. آیا شباهنگ یک ستاره است یا دو ستاره؟

    شباهنگ سامانه‌ای دوتایی است که با چشم معمولاً یک نقطه دیده می‌شود. عضو A ستارهٔ رشتهٔ اصلی با جرمی حدود دو برابر خورشید است و عضو B کوتولهٔ سفید با جرمی نزدیک خورشید. دو عضو تقریباً هر پنجاه سال دور مرکز جرم مشترک گردش می‌کنند و از نظر تکاملی در مراحل متفاوت‌اند.

  3. چرا شباهنگ گاهی قرمز و آبی چشمک می‌زند؟

    نور شباهنگ هنگام گذر از جو زمین تغییر می‌کند و این اثر نزدیک افق می‌تواند چشمک رنگی شدیدی بسازد. چنین نمایی به‌تنهایی نشانهٔ تغییر سریع دما یا رنگ خود ستاره نیست. برای سنجش بهتر، شباهنگ را در ارتفاع بیشتر از افق و با توجه به آشفتگی جو مشاهده کنید؛ نمایش چشمی با طیف ذاتی ستاره یکی نیست.

  4. آیا همدم شباهنگ را با تلسکوپ معمولی می‌توان دید؟

    همدم شباهنگ، کوتولهٔ سفید B، به علت مجاورت با A بسیار درخشان، هدفی دشوار است. امکان جداسازی به ابزار، کیفیت تصویر، وضعیت جو و فاصلهٔ ظاهری دو عضو در زمان رصد وابسته است. دیدن آسان شباهنگ با چشم، رؤیت همدم با هر تلسکوپ را تضمین نمی‌کند و عکس‌های پردازش‌شده معیار مستقیم نمای چشمی نیستند.

  5. کوتولهٔ سفید شباهنگ B چند سال دارد؟

    برای شباهنگ B باید سن سرمایشی را از سن کل سامانه جدا کرد. مدت سپری‌شده در مرحلهٔ کوتولهٔ سفید، زندگی پیشین ستاره را شامل نمی‌شود. برآورد سن کل به مدل تکامل و جرم پیش‌ستاره وابسته است؛ بنابراین یک عدد بدون توضیح روش و نوع سن، معرفی دقیقی از گذشتهٔ سامانهٔ شباهنگ نخواهد بود.

  6. آیا تیشتر نام دیگر کاملاً هم‌معنای شباهنگ است؟

    شباهنگ با تیشتر در سنت ایرانی پیوند دارد، اما تیشتر نام یک شخصیت اساطیری نیز هست و در همهٔ متن‌ها جایگزین علمی دقیق نام ستاره نیست. برای توضیح فرهنگی باید این زمینه را بیان کرد. داده‌هایی مانند جرم و فاصله به سامانهٔ نجومی شباهنگ مربوط‌اند و از روایت اساطیری به دست نمی‌آیند.

منابع

  1. The Sirius System and its Astrophysical Puzzles · Bond et al. / Astrophysical Journal 2017
  2. Hubble weighs Dog Star companion · ESA/Hubble 2005
  3. Tištrya · Iranica / Antonio Panaino
  4. The gravitational redshift of Sirius B · Joyce et al. 2018
  5. The Age and Progenitor Mass of Sirius B · Liebert et al. 2005
  6. The Dog Star, Sirius A, and its tiny companion · ESA/Hubble

آخرین بازبینی:

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از شباهنگ گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین