دانشنامهفضاپیما و اکتشاففضاپیما و تلسکوپ
تلسکوپ فضایی Space telescope
تلسکوپ فضایی تلسکوپی است که در مدار قرار میگیرد تا بالاتر از جو زمین آسمان را ببیند. آشفتگی جو بر تصویر آن اثر نمیگذارد و پرتوهایی که جو مسدود میکند، مانند فرابنفش و ایکس، هم دریافت میشوند.
نامهای دیگر: تلسکوپهای فضایی، رصدخانه فضایی

اگر تلسکوپ را از زیر جو به آسمان بگیریم، دو مشکل داریم: آشفتگی هوا تصویر را تار میکند و جو بخش بزرگی از پرتوها را جذب میکند. تلسکوپ فضایی با رفتن به بالای جو هر دو را حل میکند. ایدهٔ آن را لیمن اسپیتزر در سال ۱۹۴۶ مطرح کرد.
چرا تلسکوپ به فضا میفرستند؟
دلیل اصلی این است که جو زمین فقط بخش کوچکی از طیف الکترومغناطیسی را از خود عبور میدهد، یعنی نور مرئی و بخشی از امواج رادیویی و فروسرخ. فرابنفش را لایهٔ ازن، پرتو ایکس و گاما را کل جو و بیشتر فروسرخ را بخار آب جذب میکنند. برای رصد مستقیم پرتوهایی که جو کاملاً جذب میکند، باید از جو فراتر رفت؛ در برخی طول موجها نیز بالنها و هواپیماهای بلندپرواز رصد را ممکن میکنند. افزون بر آن، در فضا ابر و درخشش آسمان جو مزاحم نیست و تصویر پایدار میماند.
نمونههای معروف
تلسکوپ فضایی هابل در سال ۱۹۹۰ به مداری در ارتفاع حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ کیلومتری پرتاب شد. آیینهاش ۲٫۴ متر قطر دارد و تصویرهایش چهرهٔ ستارهشناسی را عوض کرد. تلسکوپ فضایی جیمز وب در پایان ۲۰۲۱ پرتاب شد، آیینهای ۶٫۵ متری دارد و در فروسرخ میبیند. جای آن حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر دورتر از زمین در مداری پیرامون خورشید و نزدیک نقطهٔ لاگرانژی L2 است.
برخی دیگر برای طول موجهایی ویژه ساخته شدهاند: چاندرا برای پرتو ایکس، اسپیتزر برای فروسرخ و کپلر و تس برای یافتن سیارههای فراخورشیدی به روش گذر. اقتصاد این کار گران است، ولی دانشی که تلسکوپهای فضایی دادهاند، از ماههای دور تا دورترین کهکشانها، آن را توجیه میکند.
محدودیتها
تلسکوپ فضایی را پس از پرتاب بهسختی میتوان تعمیر کرد. هابل با مأموریتهای شاتل پنج بار تعمیر و ارتقا یافت، اما وب چنین امکانی ندارد. اندازهٔ آیینه هم به ظرفیت موشک محدود است و به همین دلیل وب آیینهاش را تاشده فرستاد.
پرسشهای رایج
بزرگترین تلسکوپ فضایی کدام است؟
تا سال ۲۰۲۵ تلسکوپ فضایی جیمز وب با آینهٔ ۶٫۵ متری در میان تلسکوپهای فضایی نور مرئی و فروسرخ بزرگترین آینه را دارد. هابل با ۲٫۴ متر در ردهای پایینتر است.
چرا تلسکوپ فضایی جیمز وب فروسرخ میبیند؟
نور کهکشانهای بسیار دور در اثر انبساط جهان به فروسرخ کشیده شده و گرد و غبار هم مانع نور مرئی است. فروسرخ در بسیاری از ابرهای غبار بهتر از نور مرئی نفوذ میکند و رصد کهکشانهای آغازین را ممکن میسازد.
آیا تلسکوپ فضایی همیشه در مدار زمین است؟
نه. هابل دور زمین میچرخد، ولی وب و برخی دیگر در نقطهٔ لاگرانژی دور از زمین قرار دارند تا گرمای زمین و ماه و خورشید مزاحمشان نشود.
تلسکوپ فضایی را چگونه تعمیر میکنند؟
در حالت عادی نمیتوان. فقط هابل در مدار پایین بود و فضانوردان شاتل به آن رفتند. تلسکوپهای دورتر باید از ابتدا بینقص طراحی شوند.
منابع
- Observing the Universe in X-ray light · ESA
- Webb factsheet · ESA
- MAVIS · ESO
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از تلسکوپ فضایی گفتهاند.
پرتاب تلسکوپ فضایی رومن۹ شهریور ۱۴۰۵
مشتری از دید تلسکوپ فضایی جیمز وب۲۸ دی ۱۴۰۴
سحابی پنجه گربه از تلسکوپ فضایی جیمز وب۳۰ تیر ۱۴۰۴
تلسکوپ فضایی اقلیدس از ESA۴ خرداد ۱۴۰۳
صخرههای شاهین از تلسکوپ فضایی وب۱۴ شهریور ۱۴۰۱
مشتری از دید تلسکوپ فضایی وب۸ شهریور ۱۴۰۱






