رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهرصد و ابزارپدیده

آبی بودن آسمان Diffuse sky radiation

آبی بودن آسمان پیامد پراکندگی نور خورشید در جو زمین است؛ مولکول‌های هوا طول موج‌های کوتاه را بیشتر پراکنده می‌کنند و پاسخ چشم نیز در رنگ دیده‌شده سهم دارد.

نام‌های دیگر: چرا آسمان آبی است

نمودار طیفی افزایش پراکندگی نور کوتاه‌موج در مدل ریلی
Robert A. Rohde derivative work:KES47 (talk) (converted to SVG). / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

آبی بودن آسمان از نور خورشیدی می‌آید که مولکول‌های هوا به سوی چشم ما پراکنده می‌کنند. در پراکندگی ریلی، نور کوتاه‌موج بیشتر از نور بلندموج از مسیر مستقیم منحرف می‌شود. رنگ نهایی به طیف خورشید، مسیر نور در جو و حساسیت چشم بستگی دارد. سرخی غروب و سفیدی ابر نیز به رفتار نور در جو مربوط‌اند، اما شرایط یکسانی ندارند.

در ظهر صاف، به بخشی از آسمان دور از خورشید نگاه کنید. آنجا خود خورشید را نمی‌بینید، ولی نور هست: پهنه‌ای روشن و آبی. این نور از کجا به چشم شما رسیده است؟ برای پاسخ، باید مسیر مستقیم نور خورشید را از نور پراکنده در هوا جدا کنیم. همین تمایز، هم آبی روز را روشن می‌کند و هم تغییر رنگ نزدیک غروب را.

نور از کدام راه به چشم می‌رسد؟

نور آسمان بخشی از تابش خورشید است که هوا مسیرش را تغییر داده است. نور سفید خورشید آمیزه‌ای از طول موج‌های مرئی است؛ رنگ‌های مختلف در این آمیزه حضور دارند. مقداری از نور در راستای قرص خورشید به ما می‌رسد و مقداری در جو به جهت‌های دیگر پراکنده می‌شود. وقتی به آسمان دور از قرص نگاه می‌کنیم، این سهم دوم را می‌بینیم.

مولکول‌های نیتروژن و اکسیژن در این پراکندگی نقش دارند. نباید آن‌ها را آینه‌های کوچک آبی تصور کنیم؛ رنگ آبی روی مولکول نقاشی نشده است. رفتار برهم‌کنش نور و مولکول به طول موج وابسته است. نتیجه این است که آمیزهٔ رنگ‌های نورِ رسیده از یک تکهٔ آسمان با آمیزهٔ نور مستقیم خورشید تفاوت دارد.

چرا طول موج کوتاه بیشتر پراکنده می‌شود؟

پراکندگی ریلی (Rayleigh scattering) در شرایط مناسب، برای ذرات بسیار کوچک‌تر از طول موج نور، وابستگی شدیدی به طول موج دارد. تقریب شناخته‌شده می‌گوید توان پراکندگی با توان چهارم طول موج نسبت وارون دارد. این تقریب توضیح می‌دهد چرا تفاوتی نسبتاً کوچک در طول موج، تفاوت بزرگی در پراکندگی می‌سازد؛ بااین‌حال ضریب واقعی پراکندگی هوا دقیقاً از یک قانون ساده تشکیل نشده است.

برای نمونه، اگر شدت تابش ورودی در ۴۵۰ و ۷۰۰ نانومتر برابر باشد، محاسبهٔ تقریبی چنین است:

\frac{S_{450}}{S_{700}} \approx \left(\frac{700}{450}\right)^4 \approx 5.9

یعنی در این مقایسهٔ فرضی، نور ۴۵۰ نانومتری حدود ۵٫۹ برابر نور ۷۰۰ نانومتری پراکنده می‌شود. این عدد نسبت شدت واقعی آبی و قرمزِ آسمان نیست. خورشید در همهٔ طول موج‌ها تابش برابر ندارد، مسیر نور ثابت نیست و چشم نیز دو طول موج را یکسان دریافت نمی‌کند.

نمودار طیفی افزایش پراکندگی نور کوتاه‌موج در مدل ریلی
نمودار طیفی افزایش پراکندگی نور کوتاه‌موج در مدل ریلی Robert A. Rohde derivative work:KES47 (talk) (converted to SVG). / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

نمودار مدل عبور عمودی نور خورشید از جو را نشان می‌دهد؛ اثر غبار و جذب برخی گازها در آن نیامده است. نمودار عکس آسمان یا نقشهٔ مسیر واقعی همهٔ پرتوها نیست.

پس چرا آسمان بنفش دیده نمی‌شود؟

آسمان بنفش دیده نمی‌شود چون رنگ ادراک‌شده را نمی‌توان تنها از شدت پراکندگی یک طول موج نتیجه گرفت. نور بنفش هم پراکنده می‌شود؛ حتی در تقریب ریلی از آبی قوی‌تر. اما مقدار نور موجود در تابش خورشید و حساسیت دستگاه بینایی در بخش‌های مختلف طیف یکسان نیست. چشم به آبی حساس‌تر از بنفش است و سهم نور بنفش خورشید نیز کمتر است.

آنچه «آبی آسمانی» می‌نامیم حاصل دریافت آمیزه‌ای از طول موج‌هاست، نه یک خط باریک آبی در طیف. بنابراین صرفاً پیدا کردن کوتاه‌ترین طول موج مرئی جواب مسئله نیست. از همین رو، جملهٔ «بنفش بیشتر پراکنده می‌شود، پس آسمان باید بنفش باشد» بخشی از مسئله را جا می‌اندازد: نور باید هم موجود باشد، هم به چشم برسد و هم پاسخ بینایی را بسازد.

چرا نزدیک غروب مسیر نور اهمیت پیدا می‌کند؟

خورشید نزدیک افق معمولاً سرخ‌تر دیده می‌شود، چون نور مستقیم آن مسیر طولانی‌تری در جو می‌پیماید. در این راه، سهم بیشتری از نور کوتاه‌موج از راستای مستقیم بیرون می‌رود. آمیزه‌ای که سرانجام در راستای خورشید باقی می‌ماند، نسبت به هنگام بالابودن خورشید سهم بیشتری از رنگ‌های گرم دارد.

این توضیح دربارهٔ تغییر ترکیب نور مستقیم است؛ نور آبی ناپدید یا به قرمز تبدیل نمی‌شود. بخشی از آن به جهت‌های دیگر پراکنده شده است. ابر، غبار و دیگر ذرات معلق هم بر منظره اثر می‌گذارند، پس هر غروب به یک اندازه قرمز نیست. از یک عکس سرخ به‌تنهایی نمی‌توان مقدار آلودگی هوا را تعیین کرد؛ شرایط تابش و وضعیت جو هم دخالت دارند.

چرا ابر سفید و افق کم‌رنگ است؟

قطره‌های آب ابر بسیار بزرگ‌تر از مولکول‌های هوا هستند و نور مرئی را با وابستگی رنگی متفاوتی پراکنده می‌کنند. در نور خارج‌شده از ابر، رنگ‌های گوناگون معمولاً با هم باقی می‌مانند و ابر سفید دیده می‌شود. بخش ضخیم یا زیرین ابر می‌تواند تیره باشد، چون نور کمتری از میان آن به چشم می‌رسد؛ تیرگی الزاماً به معنی تیره‌بودن خود آب نیست.

نزدیک افق نیز آبی اغلب کم‌رنگ‌تر از بالای سر است. در آن جهت، خط دید از هوای بیشتری می‌گذرد؛ ذرات معلق و پراکندگی‌های متعدد بر نور سهم می‌گذارند. بنابراین نسخهٔ سادهٔ «هرچه مسیر بیشتر، آبی پررنگ‌تر» کار نمی‌کند. برای فهم یک منظره باید بپرسیم کدام نور را می‌بینیم: نور مستقیم، نور پراکندهٔ هوا یا نوری که چند بار در ابر و ذرات تغییر مسیر داده است؟

آیا آسمان هر جهان باید آبی باشد؟

رنگ آسمان به محیط پراکنده‌کننده وابسته است و برای همهٔ جهان‌ها یکسان نیست. ماه جوی بسیار رقیق دارد و آسمان روزش مانند زمین آبی نمی‌شود. در مریخ، غبار معلق رفتار نور را تغییر می‌دهد؛ نزدیک خورشیدِ در حال غروب، رنگ آبی دیده می‌شود. این توصیف به معنی آبی‌بودن تمام آسمان مریخ در تمام روز نیست.

پرسش‌های رایج

  1. آیا آبی بودن آسمان از بازتاب دریا می‌آید؟

    آبی بودن آسمان به بازتاب رنگ دریا وابسته نیست. مولکول‌های جو نور خورشید را پراکنده می‌کنند و سهم بیشتری از نور کوتاه‌موج را به چشم می‌رسانند. همین فرایند بر فراز بیابان و خشکی دور از دریا نیز رخ می‌دهد. حضور اقیانوس شرط لازم برای آسمان آبی زمین نیست، هرچند نور آسمان می‌تواند بر رنگ دیده‌شدهٔ آب اثر بگذارد.

  2. چرا آسمان شب مانند روز روشن نیست؟

    آسمان شب پس از پایان گرگ‌ومیش، تابش مستقیم خورشید را مانند جو روشنِ روز دریافت نمی‌کند؛ ازاین‌رو نور خورشید کمتری برای پراکندن به سوی ناظر وجود دارد. تاریکی شب به معنی نبودن جو نیست. مهتاب، نور شهرها و پدیده‌های طبیعی دیگر می‌توانند آسمان شب را روشن کنند و ستاره‌های کم‌نور را از دید بپوشانند.

  3. چرا در ارتفاع زیاد آسمان تیره‌تر می‌شود؟

    آبی بودن آسمان به مقدار و وضعیت هوایی بستگی دارد که نور را به سوی ناظر پراکنده می‌کند. با بالارفتن، هوای کمتری بالای سر باقی می‌ماند و آسمان می‌تواند تیره‌تر دیده شود. این تغییر را نباید فقط به ارتفاع نسبت داد؛ غبار، ابر، جهت نگاه و شرایط تابش نیز در رنگ و روشنایی منظره سهم دارند.

  4. آیا گردوغبار همیشه غروب را زیباتر می‌کند؟

    گردوغبار می‌تواند رنگ غروب و روشنایی آسمان را تغییر دهد، اما نتیجه همیشه افزایش رنگ‌های درخشان نیست. نوع و مقدار ذرات و جای آن‌ها در مسیر نور اهمیت دارد. گاهی منظره کم‌رنگ یا کدر می‌شود. سرخی یک غروب به‌تنهایی سنجهٔ قابل‌اعتماد آلودگی نیست و برای نتیجه‌گیری دربارهٔ کیفیت هوا باید اندازه‌گیری مرتبط با ذرات را بررسی کرد.

  5. چرا ابرها مثل هوای صاف آبی نیستند؟

    ابر از قطره‌های آب یا بلورهای یخ تشکیل شده است، نه صرفاً همان مولکول‌های پراکنده‌کنندهٔ هوای صاف. ذرات ابر بزرگ‌ترند و وابستگی پراکندگی‌شان به رنگ با پراکندگی ریلی فرق دارد. ترکیب رنگ‌های مرئی معمولاً سفیدی ابر را می‌سازد؛ بخش‌های ضخیم‌تر یا کم‌نورتر ممکن است خاکستری دیده شوند، زیرا نور کمتری به چشم ناظر می‌رسد.

  6. آیا غروب مریخ واقعاً آبی است؟

    در غروب مریخ، ناحیهٔ نزدیک خورشید می‌تواند آبی دیده شود، زیرا غبار جو مریخ نور را به شیوه‌ای متفاوت از مولکول‌های هوای زمین پراکنده می‌کند. این رنگ به جهت نگاه وابسته است و توصیف تمام آسمان نیست. تعمیم آبی نزدیک خورشید به همهٔ آسمان مریخ یا همهٔ ساعت‌های روز، تصویری نادرست از پدیده می‌سازد.

منابع

  1. Why Is the Sky Blue? · NASA Space Place
  2. Why is the sky blue? · Met Office
  3. Atmospheric Extinction · Andrew T. Young / SDSU
  4. The Color of Clouds · NOAA
  5. Moon Facts · NASA
  6. What does a sunrise/sunset look like on Mars? · NASA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از آبی بودن آسمان گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین