دانشنامهمفهوم
اخترشناسی پرتو ایکس X-ray astronomy
اخترشناسی پرتو ایکس شاخه‌ای از نجوم است که اجرام کیهانی را از راه پرتو ایکس آن‌ها بررسی میکند، پرتوی که جو زمین آن را جذب میکند و برای رصدش باید تلسکوپ را به فضا فرستاد.
اجرام بسیار داغ و پرانرژی کیهان پرتو ایکس تابش می‌کنند: گاز میلیون‌درجه، مادهٔ در حال سقوط به سیاه‌چاله، ستارگان نوترونی و بقایای انفجار ستارگان. چون جو زمین پرتو ایکس را کاملاً جذب میکند، این شاخه تنها از دوران فضا می‌تواند آغاز شود، یعنی از زمانی که موشک و ماهواره توانستند ابزار را از جو بالا ببرند.
اخترشناسی پرتو ایکس چگونه آغاز شد؟
نخستین پرتو ایکس خارج از منظومهٔ شمسی در سال ۱۹۶۲ کشف شد. ریکاردو جاکونی و همکارانش با یک موشک شمارنده‌ای را بالا فرستادند تا پرتو ایکس ماه را بیابند، اما به‌جای آن چشمه‌ای بسیار روشن در صورت فلکی کژدم یافتند که امروز با نام Sco X-1 شناخته می‌شود. جاکونی بعدها در سال ۲۰۰۲ جایزهٔ نوبل فیزیک گرفت. ماهواره‌های بعدی مانند اوهورو (۱۹۷۰)، اینشتین، روسات و در ۱۹۹۹ رصدخانه‌های چاندرا و XMM-نیوتن به تصویربرداری دقیق رسیدند.
چه چیزهایی در پرتو ایکس دیده می‌شود؟
پرتو ایکس نشان‌دهندهٔ فرایندهای پرانرژی است. سیاهچالهها و ستارگان نوترونی در سامانه‌های دوتایی، مادهٔ همدم را می‌بلعند و در قرص برافزایشی تا میلیون‌ها درجه گرم می‌کنند. گاز داغ خوشههای کهکشانی در پرتو ایکس می‌درخشد و بیشتر جرم عادی (باریونی) آن خوشه‌هاست. تاج خورشید، بقایای ابرنواخترها و هسته‌های فعال کهکشانی هم از چشمه‌های مهم‌اند. رصدخانهٔ چاندرا از ۱۹۹۹ بیشترین تصویرهای دقیق این اجرام را ثبت کرده است.
چرا تلسکوپ پرتو ایکس متفاوت است؟
پرتو ایکس از آینهٔ معمولی عبور میکند و فقط وقتی با زاویهٔ بسیار کم می‌تابد (تابش مماسی) بازتاب می‌شود. به همین دلیل آینه‌ها استوانه‌ای و تو در تو هستند و ساختار ولتر دارند. آشکارسازها هم انرژی هر فوتون را ثبت می‌کنند و از آن طیف می‌سازند. این پرتوها بخشی از طیف الکترومغناطیسی با طول موج بسیار کوتاه‌اند.
پرسش‌های رایج
### اخترشناسی پرتو ایکس چیست؟
اخترشناسی پرتو ایکس مطالعهٔ اجرام آسمانی از راه پرتو ایکس آن‌هاست. این پرتو از فرایندهای بسیار داغ و پرانرژی مثل برافزایش به سیاه‌چاله می‌آید.
### چرا تلسکوپ پرتو ایکس باید در فضا باشد؟
جو زمین پرتو ایکس را جذب میکند و به سطح نمیرسد. بنابراین تلسکوپهای پرتو ایکس روی ماهواره یا موشک ساخته میشوند.
### اولین چشمهٔ پرتو ایکس بیرون از منظومهٔ شمسی کدام بود؟
نخستین چشمه Sco X-1 در صورت فلکی کژدم بود. ریکاردو جاکونی و گروهش آن را در سال ۱۹۶۲ کشف کردند.
### رصدخانهٔ چاندرا چه کار میکند؟
چاندرا از سال ۱۹۹۹ پرتو ایکس سیاهچالهها، خوشههای کهکشانی و بقایای ابرنواخترها را در فضا تصویربرداری میکند. وضعیت بودجهٔ آن در سالهای اخیر نگرانکننده بوده است.