چرا زهره از عطارد داغتر است؟
عطارد به خورشید نزدیکتر است، اما زهره سطح داغتری دارد. مسیر ورود و خروج انرژی را دنبال کنیم تا بفهمیم چرا خطکش فاصله برای پیشبینی دمای سیاره کافی نیست.
بهطور خلاصه
زهره با وجود فاصلهٔ بیشتر از خورشید، بهسبب جو انبوه و اثر گلخانهای شدیدش سطح داغتری از عطارد دارد.
عطارد پوشش گازی بسیار رقیقی دارد و گرمای روز را مثل زهره در سطح و جو نگه نمیدارد؛ به همین دلیل شبهای بسیار سردی دارد.
برای مقایسهٔ درست دمای سیارهها باید میانگین سطح را از دمای بیشینهٔ روز و کمینهٔ شب جدا کرد.
فهرست این راهنما
فرض کنید دو ایستگاه اندازهگیریِ مقاوم به گرما دارید: یکی را روی عطارد میگذارید و دیگری را روی زهره. پیش از رسیدن گزارشها، روی کدام سیاره برای داغترین سطح شرط میبندید؟ عطارد انتخاب معقولی به نظر میرسد؛ به خورشید نزدیکتر است. اما زهره برنده میشود. در حدس اول، مسیر انرژی از خورشید تا سیاره را حساب کردهایم و مسیر برگشتش به فضا را جا انداختهایم.
نزدیکی به خورشید کجای پاسخ را میگوید؟
نزدیکی به خورشید به ما میگوید تابش خورشیدی در آن فاصله چقدر شدید است؛ برای پیدا کردن دمای سطح، هنوز باید ببینیم چه مقدار انرژی جذب میشود و چگونه بیرون میرود.
نور رسیده با انرژی جذبشده یکی نیست
بخشی از نوری که به یک سیاره میرسد دوباره به فضا بازمیگردد. آن بخش، انرژی لازم برای گرمکردن سطح را به سیاره نمیدهد. ابرهای زهره نمونهٔ مهمیاند: مقدار زیادی از نور ورودی را بازمیتابانند. پس حتی در قدم اول هم «تابش بیشتر در نزدیکی خورشید» با «جذب همان مقدار انرژی در سطح» یکی نیست.
سطح سیاره راهی برای سردشدن دارد
سطح گرم انرژی را به شکل تابش گرمایی، عمدتاً فروسرخ، گسیل میکند. فروسرخ نوعی تابش نامرئی برای چشم انسان است. این انرژی میتواند از سیاره به فضا برود و راه سردشدن آن باشد. وجود جو، و اینکه جو این تابش را چقدر جذب کند، مسیر خروج را تغییر میدهد.
برای همین، مقایسهٔ عطارد و زهره را نمیشود با یک خطکش تمام کرد. خطکش فاصلهها را درست نشان میدهد، اما دربارهٔ سرنوشت گرمای سطح خبری ندارد.
جو زهره چگونه سطح را اینقدر داغ نگه میدارد؟
جو انبوه زهره خروج تابش گرمایی از سطح به فضا را دشوار میکند؛ در نتیجه سطح و لایههای پایین جو بسیار گرم میمانند. بخش عمدهٔ این جو دیاکسید کربن است، گازی که تابش فروسرخ را در بخشهایی از طیف جذب میکند. این ویژگی، همراه با مقدار بسیار زیاد گاز، برای معمای ما تعیینکننده است.
دیاکسید کربن با گرمای خروجی چه میکند؟
انرژیِ گسیلشده از سطح زهره یکسره و بیمانع به فضا نمیرسد. جو بخشی از این تابش را جذب میکند و خودش هم تابش فروسرخ گسیل میکند؛ بخشی رو به بالا و بخشی رو به پایین. بنابراین سطح، علاوه بر انرژی خورشیدیِ رسیده به آن، از جو بالای سرش هم تابش گرمایی دریافت میکند.
این رفتوبرگشتِ انرژی همان چیزی است که در توضیح سادهٔ اثر گلخانهای با عبارت «نگهداشتن گرما» بیان میکنیم. مقصود این نیست که جو درپوشی بیدرز دارد یا هیچ گرمایی از زهره بیرون نمیرود. انرژی همچنان از میان لایهها منتقل میشود و سرانجام بخشی از تابش به فضا میرسد؛ اما رابطهٔ دمای سطح با انرژی خروجی دیگر مثل سطحی تقریباً بیجو نیست.
چرا دما تا ابد بالا نمیرود؟
دما تا جایی بالا میرود که کل سامانهٔ سطح و جو بتواند، در میانگین بلندمدت، به اندازهٔ انرژی خورشیدی جذبشده انرژی به فضا پس بدهد. به این وضعیت توازن انرژی میگوییم. این توازن برای زهره با سطحی بسیار داغ سازگار است؛ لازم نیست سطح به دمایی شبیه عطارد برسد تا حساب ورودی و خروجی برابر شود.
برابری ورودی و خروجیِ کل سیاره همچنین به معنی یکسانبودن دمای همهٔ لایههای جو نیست. سطح، لایههای پایین و بخشهای بالاتر میتوانند دماهای متفاوتی داشته باشند. وقتی از داغترین سیاره حرف میزنیم، موضوع این مقایسه دمای سطح است؛ دماسنج فرضی ما هم همانجا قرار دارد.
چرا شب عطارد اینهمه با روزش فرق دارد؟
عطارد جو انبوهی ندارد که گرمای روز را در گسترهٔ سیاره جابهجا کند و سردشدن سطح شب را مانند زهره محدود کند. پوشش گازی عطارد چنان رقیق است که از نظر تنظیم دمای سطح، شباهتی به جو زهره ندارد. نزدیکبودن به خورشید میتواند روز را بسیار داغ کند، اما برای گرمماندن شب کافی نیست.
روز داغ به شب گرم تبدیل نمیشود
سطحِ رو به خورشید تابش میگیرد و گرم میشود. وقتی همان ناحیه در شب قرار دارد، دیگر ورودی مستقیم نور خورشید را ندارد، اما تابش گرمایی آن ادامه پیدا میکند. بدون یک جو مؤثر برای بازگرداندن تابش و رساندن گرما از جاهای دیگر، سطح میتواند بسیار سرد شود.
روز داغ و شب سرد عطارد دو وضعیت متفاوتِ سطحاند. مشکل وقتی آغاز میشود که عدد یکی را برداریم و به اسم «دمای عطارد» به همهٔ سیاره نسبت بدهیم.
روی زهره تاریکی همان آسودگی را نمیآورد
با غروب خورشید، جو داغ زهره ناپدید نمیشود. سطح همچنان با جو انبوه بالای خود انرژی مبادله میکند و گرما هم در جو جابهجا میشود. به همین دلیل نمیتوان انتظار داشت شب زهره رفتاری مانند شب عطارد داشته باشد؛ سایهبودن و داشتن راه مؤثر برای سردشدن، دو شرط متفاوتاند.
اکنون دماسنجهای فرضی آغاز داستان سؤال تازهای پیش میآورند: گزارششان مربوط به کدام نقطه و کدام وقت است؟ برای سنجیدن پاسخ، باید «داغتر» را دقیقتر از یک عددِ تنها بخوانیم.
وقتی میگوییم «داغتر»، کدام دما را مقایسه میکنیم؟
برای مقایسهٔ کلی زهره و عطارد باید میانگین دمای سطح هر دو را کنار هم گذاشت؛ دمای یک ظهر بسیار داغ یا یک شب بسیار سرد، پرسش دیگری را جواب میدهد. سه گزارش از یک سیاره میتوانند هر سه درست باشند و با این حال جای هم استفاده نشوند.
میانگین را کنار میانگین بگذارید
ناسا در صفحهٔ «دماها در منظومهٔ شمسی» برای سیارههای زمینسان، میانگین دمای سطح را گزارش میکند. اگر هر دو عدد را از همان صفحه برداریم، مقایسه چنین است:
| سیاره | میانگین دمای سطح در جدول ناسا |
|---|---|
| عطارد | حدود ۱۶۷ درجهٔ سلسیوس |
| زهره | حدود ۴۶۴ درجهٔ سلسیوس |
بر پایهٔ این دو عدد، میانگین سطح زهره حدود ۲۹۷ درجهٔ سلسیوس بالاتر است. این اختلاف، پاسخ عددی به پرسش «زهره چقدر گرمتر است؟» میدهد؛ به شرط آنکه منظورمان همان میانگین باشد. عدد ۱۶۷ نمیگوید دماسنجی که روی عطارد گذاشتهایم در هر ساعت همین مقدار را نشان میدهد.
بیشینهٔ روز، دمای تمام سیاره نیست
همان صفحهٔ ناسا جداگانه میگوید دمای عطارد در روز میتواند تا حدود ۴۳۰ درجهٔ سلسیوس بالا برود و در شب تا حدود منفی ۱۸۰ درجه پایین بیاید. این دو عدد حدهای دما در شرایط متفاوتاند؛ نه دو میانگین تازه و نه دمای ثابتِ تمام نیمهٔ روشن و تاریک سیاره.
اگر عدد روز عطارد را کنار میانگین زهره بگذاریم و تفریق کنیم، حاصل دیگر اختلاف میانگین این دو سیاره نیست. همچنین نمیتوان با جمعکردن حد روز و حد شب و تقسیم بر دو، میانگین واقعی سطح عطارد را به دست آورد؛ دو انتهای بازه نمیگویند سطح سیاره چه مدت و در چه گسترهای هر دما را داشته است.
ابرهای روشن زهره چرا سطح را نجات نمیدهند؟
ابرها با بازتاب نور، از انرژی ورودی کم میکنند؛ جو با جذب و بازگسیل فروسرخ، بر راه خروج انرژی اثر میگذارد. این دو مسیر متفاوتاند و میتوانند همزمان بر دمای سطح اثر بگذارند.
نور برگشتی سطح را گرم نمیکند
نور خورشیدی که از ابرها به فضا برمیگردد، در سطح جذب نشده است. از این جهت، بازتاب ابرها اثر خنککننده دارد. اگر فقط همین مسیر را ببینیم، انتظار داریم سطح زیر چنین ابرهایی کمتر گرم شود؛ این بخش از استدلال درست است، اما همهٔ داستان نیست.
روشنبودنِ سیاره از بیرون میتواند نشانهٔ همین نور برگشتی باشد. عکسِ نور مرئی بهتنهایی دمای سنگهای زیر ابر را نشان نمیدهد.
ابر و گاز را در هر دو مسیر ببینید
تابش خورشیدی و تابش گرمایی سطح در طول موجهای یکسانی توزیع نشدهاند؛ پس جو لازم نیست با هر دو یک رفتار داشته باشد. ممکن است مقدار زیادی از نور ورودی بازتاب شود و در همان حال خروج تابش گرمایی از پایین جو دشوار باشد. این دو اثر میتوانند همزمان رخ دهند.
خود ابرها نیز در انتقال تابش گرمایی نقش دارند. تصویر دقیق زهره نه «ابرهای گرمکننده» است و نه «ابرهای صرفاً خنککننده»: باید اثر ابرها، گازها و لایههای جو را با هم سنجید. جوِ بسیار پرجرم و سرشار از دیاکسید کربن زهره اثر گلخانهای شدیدی دارد؛ بازتاب نور توسط ابرها آن را خنثی نمیکند. از رنگ یا ضخامت ظاهری ابر هم نمیتوان سهم عددی هر اثر را بیرون کشید.
برای حدس دمای یک سیاره چه چیزهایی را باید بپرسیم؟
حالا دو بار شرایط را در یک آزمایش ذهنی عوض کنیم؛ هر بار فقط یک عامل.
ورودی، بازتاب و راه خروج را کنار هم بگذارید
دو سیارهٔ فرضی را کاملاً یکسان بگیرید: سطح، جو و مقدار بازتابشان یکی است. حالا یکی را به خورشید نزدیکتر کنید و در این مدل ساده بقیهٔ ویژگیها را ثابت نگه دارید. تابش خورشیدیِ دریافتی بیشتر میشود و انتظار داریم سیاره گرمتر شود. پس فاصله هنوز علت مهمی است.
بار دوم فاصله و مقدار انرژی خورشیدیِ جذبشده را ثابت بگیرید. تنها رفتار جو در برابر فروسرخ را تغییر دهید: در یکی، تابش سطح آسانتر بیرون میرود؛ در دیگری، جو آن را بیشتر جذب و بازگسیل میکند. سطح سیارهٔ دوم برای رسیدن به توازن میتواند داغتر باشد، بیآنکه ورودی خورشیدی بیشتری داشته باشد.
این مدل، نسخهٔ کامل زهره و عطارد نیست؛ عمداً هر بار فقط یک عامل را تغییر دادیم تا اثرش را ببینیم. در دو سیارهٔ واقعی، هم فاصله فرق دارد، هم بازتاب و هم جو. نمیتوان همه را حذف کرد و فقط نتیجهٔ آزمایش نخست را به آنها نسبت داد.
یک تیتر علمی را خودتان محک بزنید
برای سنجیدن یک تیتر دربارهٔ دمای سیارهها، دنبال متغیری بگردید که از قلم افتاده است.
در جملهٔ نخست بپرسید «جو با گرمای خروجی چه میکند؟»؛ در دومی «تابش گرمایی از زیر ابرها چطور بیرون میرود؟»؛ در سومی «این عدد میانگین است یا حد دمای روز؟». با همین سؤالها، خبر بعدی را دقیقتر میخوانید.
دماسنج فرضی روی زهره به ما میگوید چرا حدس اول شکست خورد: گرمای سطح فقط به نزدیکی خورشید بستگی ندارد. زهره دورتر است، اما جو انبوهش راه خروج تابش گرمایی را دشوارتر میکند؛ عطارد نزدیکتر است، اما چنین جوی برای کاهش سردشدن شب ندارد.







