رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهتاریخ نجوم و دانشمنداندانشمند

آلفرد وگنر Alfred Wegener

آلفرد وگنر هواشناس، ژئوفیزیک‌دان و پژوهشگر قطبی آلمانی بود که با گردآوری شواهد رانش قاره‌ها، به شکل‌گیری پرسش‌های بنیادی زمین‌ساخت ورقه‌ای کمک کرد.

نام‌های دیگر: وگنر، رانش قاره‌ای

آلفرد وگنر
Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

زادروز۱ نوامبر ۱۸۸۰
زادگاهبرلین
درگذشتنوامبر ۱۹۳۰
جای درگذشتگرینلند
زمینهٔ کارهواشناسی و ژئوفیزیک

بر پایهٔ منابع بازبینی‌شدهٔ این مدخل.

روی نقشهٔ جهان به دو سوی اقیانوس اطلس نگاه کنید: برآمدگی شرق آمریکای جنوبی انگار دنبال فرورفتگی غرب آفریقا می‌گردد. وسوسه می‌شوید دو قطعه را ببرید و کنار هم بچسبانید. اما از جور شدن یک پازل تا توضیح حرکت قاره‌ای به آن بزرگی راه درازی هست. داستان آلفرد وگنر درست در فاصلهٔ این دو پرسش جان می‌گیرد: «آیا قاره‌ها جابه‌جا شده‌اند؟» و «چه چیزی آن‌ها را حرکت می‌دهد؟»

به‌طور خلاصه

آلفرد وگنر شواهد شکل قاره‌ها، سنگواره‌ها، سنگ‌ها و اقلیم‌های گذشته را برای رانش قاره‌ها کنار هم گذاشت. او ایده را در ۱۹۱۲ ارائه کرد و نخستین چاپ کتابش در ۱۹۱۵ منتشر شد. نیروهایی که برای حرکت قاره‌ها پیشنهاد می‌کرد توضیح کافی نبودند. زمین‌ساخت ورقه‌ای در دههٔ ۱۹۶۰ جابه‌جایی قاره‌ها را در چارچوبی تازه توضیح داد، نه با تأیید همهٔ جزئیات نظریهٔ وگنر.

چرا نام یک هواشناس در زمین‌شناسی مانده است؟

آلفرد وگنر (Alfred Wegener) به‌سبب کارش دربارهٔ رانش قاره‌ها در تاریخ زمین‌شناسی مانده، اما حرفهٔ او هواشناسی، ژئوفیزیک و پژوهش قطبی بود. او در ۱ نوامبر ۱۸۸۰ در برلین زاده شد، هواشناسی و اخترشناسی خواند و در ۱۹۰۵ دکتری گرفت. در ۱۹۲۴ نیز کرسی هواشناسی و ژئوفیزیک دانشگاه گراتس را به دست آورد. این مسیر به تصویر رایج «زمین‌شناسی که به نقشه نگاه کرد» عمق می‌دهد.

پرسش وگنر از مرز رشته‌ها عبور می‌کرد. برای توضیح گذشتهٔ یک قاره، نقشه کافی نبود؛ باید سنگ، سنگواره و آب‌وهوای گذشته را هم خواند. کسی که با جو و اقلیم سروکار داشت می‌توانست بپرسد چرا نشانه‌های یک اقلیم قدیمی با جای امروزی خشکی سازگار نیست. پاسخ را هم نمی‌شد فقط از یک رشته گرفت.

این عبور از مرزها به معنی بی‌نیازی از تخصص نبود. وگنر ناچار بود ادعاهایش را با دانسته‌های زمین‌شناسی و فیزیک روبه‌رو کند. اهمیت کارش در کنار هم گذاشتن شاهدهایی بود که پیش‌تر اغلب جداگانه بحث می‌شدند؛ همان پیوندی که یک مسئلهٔ پراکنده را به پرسشی واحد تبدیل می‌کند.

پرترهٔ آلفرد وگنر، هواشناس و پژوهشگر رانش قاره‌ها
پرترهٔ آلفرد وگنر، هواشناس و پژوهشگر رانش قاره‌ها Unknown authorUnknown author / Wikimedia Commons · Public domain

پرترهٔ وگنر در حدود ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۰؛ عکاس ناشناس، مالکیت عمومی، از ویکی‌انبار.

رانش قاره‌ها چه ادعایی داشت؟

رانش قاره‌ها می‌گفت جای خشکی‌های بزرگ زمین در طول زمان ثابت نمانده و قاره‌های جدا از همِ امروز در گذشته به یکدیگر پیوسته بوده‌اند. در این نگاه، اقیانوس میان دو قاره لزوماً مرزی همیشگی نیست؛ می‌تواند فاصله‌ای باشد که بعدها باز شده است. ابرقارهٔ شناخته‌شده با نام پانگه‌آ (Pangaea) تصویر ملموسی از این پیوستگی پیشین می‌دهد.

وگنر نخستین کسی نبود که احتمال جابه‌جایی قاره‌ها را مطرح کرد. سهم برجستهٔ او گردآوری منظم شواهد و تبدیل ایده به بحثی علمی و پیگیر بود. فرق دارد که کسی از شباهت دو ساحل متعجب شود، یا بکوشد چند نوع شاهد مستقل را با یک توضیح مشترک بخواند. عنوان «تنها کاشف حرکت قاره‌ها» این تفاوت و پیشینهٔ بحث را پنهان می‌کند.

او در ۶ ژانویهٔ ۱۹۱۲ در نشست انجمن زمین‌شناسی در فرانکفورت سخنرانی کرد. کتاب «پیدایش قاره‌ها و اقیانوس‌ها» نخست در ۱۹۱۵ چاپ شد و ویرایش چهارم آن در ۱۹۲۹ به انتشار رسید. بنابراین تاریخ ارائهٔ ایده و تاریخ انتشار کتاب دو رویداد جدا هستند. نظریه نیز با یک سخنرانی برای همیشه بسته نشد؛ وگنر آن را بازنگری و گسترش داد.

برای فهم اصل ادعا لازم نیست سن دقیقی به پانگه‌آ بچسبانیم. پرسش تعیین‌کننده این است که آیا بازسازی جای گذشتهٔ قاره‌ها، شاهدهای پراکنده را بهتر از ثابت دانستن همیشگی خشکی‌ها توضیح می‌دهد. بعد می‌توان سراغ زمان‌بندی و جزئیات هر بازسازی رفت.

چه شواهدی از شباهت دو ساحل قوی‌تر بود؟

شواهد سنگواره‌ای، زمین‌شناختی و اقلیمی، استدلال وگنر را از یک شباهت ظاهری روی نقشه قوی‌تر می‌کردند. خط ساحلی تنها یک سرنخ بود؛ دریا و فرسایش شکل آن را تغییر می‌دهند. یک توضیح خوب باید چیزی بیشتر از جور شدن تقریبی دو لبه عرضه کند.

سنگواره‌های مشترک در خشکی‌های جداشده یکی از این سرنخ‌ها بودند. پراکندگی مزوسوروس و گیاه گلوسوپتریس در قاره‌های جنوبی، وقتی قاره‌ها دوباره کنار هم قرار می‌گیرند، الگوی پیوسته‌تری پیدا می‌کند. مهم فقط شباهت نام دو سنگواره نیست؛ تشخیص خود سنگواره، جای یافتن و زمینهٔ زمین‌شناختی آن هم باید با بازسازی سازگار باشد.

ساختارهای سنگی و رشته‌کوه‌ها شاهد دیگری می‌دادند. اگر دو پهنهٔ اکنون جدا ویژگی‌های زمین‌شناختی هم‌خوان داشته باشند و در بازسازی به امتداد هم برسند، نقشه معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. می‌توان تصور کرد دو صفحهٔ پارهٔ یک دفتر را کنار هم گذاشته‌ایم: جور شدن لبه‌ها خوب است، اما ادامه یافتن نوشته‌ها از یک صفحه به دیگری شاهد بهتری است.

نشانه‌های اقلیم‌های گذشته نیز به همین مسئله اشاره می‌کردند. آثار یخچال‌های قدیمی در جای‌هایی که امروز گرم‌اند، با جابه‌جایی خشکی‌ها قابل‌فهم‌تر می‌شدند. این شاهد به‌تنهایی همه‌چیز را حل نمی‌کند؛ اقلیم هم تغییر می‌کند. ارزش استدلال در هم‌خوانی چند شاهد است، به‌ویژه وقتی یک چیدمان پیشنهادی هم‌زمان پراکندگی سنگواره، سنگ و نشانه‌های اقلیمی را توضیح دهد.

توضیح‌های رقیب هم وجود داشتند؛ از گذر جانداران از پهنه‌های آبی تا پل‌های خشکیِ ناپدیدشده. بنابراین پژوهشگر باید می‌پرسید کدام توضیح با مجموعهٔ شواهد سازگارتر است و چه فرض‌های اضافی لازم دارد. داستان با یک عکس از یک سنگواره تمام نمی‌شد.

نقشهٔ پیوستگی پهنه‌های سنگواره در قاره‌های جنوبی کنار هم قرارگرفته
نقشهٔ پیوستگی پهنه‌های سنگواره در قاره‌های جنوبی کنار هم قرارگرفته jmwatsonusgs.gov / Wikimedia Commons · Public domain

نقشهٔ آموزشی بازسازی توزیع سنگواره‌ها؛ اثر USGS با نام jmwatson در ویکی‌انبار، مالکیت عمومی. این نقشه دست‌کشیدهٔ وگنر نیست.

چرا مخالفت با وگنر فقط تعصب نبود؟

مهم‌ترین ایراد علمی به وگنر، نبود توضیح کافی برای نیروی حرکت قاره‌ها بود. شاهدهایی برای جابه‌جایی وجود داشت، اما توضیح پیشنهادی باید از آزمون فیزیک هم عبور می‌کرد. قارهٔ جامد نمی‌توانست به‌آسانی در یک بستر اقیانوسی ثابت پیش برود و آن را شخم بزند.

وگنر اثر چرخش زمین و نیروهای ناشی از جزر و مد خورشید و ماه را مطرح می‌کرد. این پیشنهادها توان توضیح حرکت قاره‌ها را نداشتند. او هم مسئلهٔ نیروی حرکت را کاملاً حل‌شده نمی‌دانست. این ضعف را نمی‌توان با گفتن «بعدها معلوم شد حق با او بود» کنار گذاشت؛ حق داشتن دربارهٔ یک الگوی کلی، سازوکار نادرست را درست نمی‌کند.

از آن طرف، حل نکردن سازوکار هم الزاماً همهٔ شواهد را بی‌ارزش نمی‌کند. ممکن است داده‌ها بگویند اتفاقی رخ داده، در حالی که علت آن هنوز روشن نباشد. در چنین وضعی، کار علمی هم نگه داشتن پرسش است و هم سخت گرفتن به توضیح. وگنر برای بخش نخست شاهدهای مهمی جمع کرد، اما برای بخش دوم پاسخ کافی نداشت.

روایت «یک نابغه در برابر همهٔ نادانان» شاید در یک پست کوتاه جذاب باشد، ولی تاریخ علم را خراب می‌کند. مخالفت‌ها یک‌دست نبودند و بعضی ایرادها جدی بودند. آنچه باید سنجید خود ادعا، شاهد و سازوکار است؛ محبوب یا تنها بودن صاحب ایده، جای این سنجش را نمی‌گیرد.

زمین‌ساخت ورقه‌ای چه چیزی را تغییر داد؟

زمین‌ساخت ورقه‌ای واحد حرکت را از قارهٔ منفرد به ورقهٔ سنگ‌کره تغییر داد و شواهد تازهٔ بستر اقیانوس را وارد توضیح کرد. سنگ‌کره بخش نسبتاً سخت بیرونی زمین است و پوسته و قسمت بالایی گوشته را در بر می‌گیرد. یک ورقه می‌تواند هم خشکی و هم پهنهٔ اقیانوسی داشته باشد؛ مرز ورقه الزاماً ساحل یک قاره نیست.

در دههٔ ۱۹۶۰ چند رشتهٔ پژوهش به هم رسیدند: شناخت بستر اقیانوس، آثار وارونگی میدان مغناطیسی در سنگ‌ها، گسترش بستر دریا و تمرکز زمین‌لرزه‌ها و آتشفشان‌ها در مرزهای مشخص. این شواهد تصویر زمین را عوض کردند. کف اقیانوس دیگر پس‌زمینه‌ای ثابت نبود که قاره‌ها مجبور باشند از میان آن عبور کنند.

در این چارچوب، قاره همراه ورقه جابه‌جا می‌شود. پوسته در بعضی مرزها ساخته و در بعضی مرزها بازیافت می‌شود. پس پاسخ تازه صرفاً یک نیروی قوی‌تر برای همان تصویر قدیمی نبود؛ خود تصویر حرکت و ساختار زمین اصلاح شده بود.

یک سوءبرداشت رایج هم باید کنار برود: ورقه‌ها روی دریایی سراسری از ماگما شناور نیستند. گوشته در مقیاس کوتاه مانند جامد رفتار می‌کند، اما در زمان‌های زمین‌شناختی می‌تواند بسیار آهسته تغییر شکل دهد و جریان پیدا کند. «جامد» در تجربهٔ روزمره و رفتار ماده در زمان‌های بسیار طولانی لزوماً یک تصویر ساده نمی‌سازند.

بنابراین زمین‌ساخت ورقه‌ای را بهتر است ادامهٔ پرسش وگنر همراه با اصلاح بنیادی توضیح بدانیم. جابه‌جایی قاره‌ها در نظریهٔ تازه جای گرفت، اما نیروها و مدل پیشنهادی او یک‌جا تأیید نشدند. پذیرش نیز رویدادی نبود که در یک روز با یک رأی اعلام شود.

زاگرس چگونه این ایده را ملموس می‌کند؟

زاگرس نتیجهٔ برهم‌کنش ورقهٔ عربستان و اوراسیاست و به خوانندهٔ ایرانی نشان می‌دهد حرکت ورقه‌ها فقط داستان گذشتهٔ دور نیست. چین‌خوردگی و راندگی سنگ‌ها در این کمربند با برخورد این دو پهنه ارتباط دارند. منظرهٔ کوهستان را می‌توان اثری از تغییر شکل طولانی زمین خواند، نه فقط توده‌ای سنگ که همیشه همان‌جا بوده است.

اما نباید همهٔ ایران را با یک عبارت توضیح داد. جنوب‌شرق ایران و مکران زمینهٔ فرورانش دارند و با زاگرس یکسان نیستند. نقشهٔ ورقه‌ها راهی برای طرح پرسش درست می‌دهد؛ جزئیات هر ناحیه پژوهش خودش را می‌خواهد.

این مثال را هم نباید کشف شخصی وگنر نامید. تفسیر امروزی زاگرس از چارچوب و داده‌های بعدی می‌آید. همچنین شناخت زمین‌ساخت، زمان دقیق زمین‌لرزهٔ بعدی را به ما نمی‌گوید. توضیح اینکه چرا یک ناحیه فعال است با پیش‌بینی روز یک رویداد فرق دارد.

در سفر آخر گرینلند چه می‌دانیم؟

وگنر در نوامبر ۱۹۳۰، در جریان پژوهش قطبی در گرینلند درگذشت؛ روز و علت دقیق مرگش قطعی نیست. سفر آخر برای گردآوری داده‌های هواشناسی و یخ‌شناسی و کار در ایستگاه‌های پهنهٔ یخ بود، نه سفری برای اثبات رانش قاره‌ها.

عکس آرشیوی او و همراه گرینلندی‌اش، راسموس ویلومسن، هنگام ترک ایسمیته در ۱ نوامبر ۱۹۳۰ ثبت شده است. این روز پنجاهمین زادروز وگنر بود. اما تاریخ عکس، تاریخ مرگ نیست. شرح‌حال‌های معتبر نیز دربارهٔ روز احتمالی مرگ اختلاف دارند؛ ازاین‌رو ذکر ماه، از یک روز دقیق ولی نامطمئن صادقانه‌تر است.

گور وگنر در مه ۱۹۳۱ پیدا شد. ویلومسن او را دفن کرده بود و سپس خود، همراه دفتر روزانهٔ واپسین مسیر، ناپدید شد. نارسایی قلبی بر اثر فشار جسمی به‌عنوان احتمال مطرح شده، اما گزارش قطعی پزشکی در دست نیست. بازگویی این ماجرا با علت مرگِ کاملاً معین، فاصلهٔ دانسته و حدس را پاک می‌کند.

میراث وگنر برای خواندن علم چیست؟

میراث وگنر، علاوه بر شواهد رانش قاره‌ها، نمونه‌ای روشن از جدا کردن مشاهده، توضیح و سازوکار است. می‌توان دربارهٔ الگوی داده‌ها راه درست را رفت و در توضیح نیروها اشتباه کرد. پیشرفت علم گاهی با همین تفکیک رخ می‌دهد: بخشی از ایده حفظ می‌شود، بخشی کنار می‌رود و پرسش در چارچوب تازه‌ای ادامه پیدا می‌کند.

وقتی با ادعایی روبه‌رو می‌شوید که می‌گوید «این دانشمند هم مثل وگنر تمسخر می‌شود»، یک پرسش مفید دارید: شاهدهای مستقل کدام‌اند؟ سرگذشت وگنر مجوز پذیرش هر ایدهٔ طردشده نیست. آنچه ایده را ارزشمند کرد، قابلیت روبه‌رو شدن با شواهد زمین بود، نه صرف مخالفت دیگران.

همین نگاه از سوی دیگر هم کمک می‌کند. اگر توضیحی نقص دارد، باید مشخص کرد نقص به کدام قسمت مربوط است. شاید سازوکار غلط باشد، شاید شاهد کافی نباشد، شاید هر دو. نام وگنر یادآور اهمیت پرسشی است که پس از اصلاح پاسخ‌ها همچنان زنده ماند.

پرسش‌های رایج

  1. آلفرد وگنر زمین‌شناس بود یا هواشناس؟

    آلفرد وگنر در حرفهٔ خود هواشناس، ژئوفیزیک‌دان و پژوهشگر قطبی بود و هواشناسی و اخترشناسی خوانده بود. شهرت او در زمین‌شناسی از گردآوری شواهد رانش قاره‌ها می‌آید. معرفی وگنر فقط به‌عنوان زمین‌شناس، کار او دربارهٔ جو و پژوهش‌های گرینلند را پنهان می‌کند؛ در ۱۹۲۴ نیز کرسی هواشناسی و ژئوفیزیک دانشگاه گراتس را گرفت.

  2. وگنر نظریهٔ رانش قاره‌ها را چه سالی مطرح کرد؟

    آلفرد وگنر ایدهٔ رانش قاره‌ها را در ۱۹۱۲ ارائه کرد؛ سخنرانی شناخته‌شدهٔ او در ۶ ژانویهٔ همان سال در فرانکفورت بود. نخستین چاپ کتاب «پیدایش قاره‌ها و اقیانوس‌ها» در ۱۹۱۵ منتشر شد. این دو تاریخ به دو رویداد مربوط‌اند و نباید انتشار کتاب را با نخستین ارائهٔ ایده یکی گرفت.

  3. مهم‌ترین شواهد وگنر چه بودند؟

    آلفرد وگنر شباهت شکل قاره‌ها را با پراکندگی سنگواره‌های مشترک، ساختارهای زمین‌شناختی هم‌خوان و نشانه‌های اقلیم‌های قدیمی کنار هم گذاشت. کنار هم قرار دادن قاره‌های جنوبی، پهنه‌های سنگواره‌ای جدا را پیوسته‌تر می‌کرد. قدرت استدلال در سازگاری چند نوع شاهد مستقل بود، نه فقط جور شدن لبهٔ آفریقا و آمریکای جنوبی روی نقشه.

  4. پانگه‌آ در نظریهٔ وگنر چیست؟

    پانگه‌آ نام ابرقاره‌ای در گذشتهٔ زمین است که خشکی‌های اکنون جدا را در یک پهنهٔ به‌هم‌پیوسته گرد می‌آورد. آلفرد وگنر با رانش قاره‌ها به پیوستگی گذشته و جدا شدن بعدی خشکی‌ها پرداخت. بازسازی پانگه‌آ برای سنجیدن هم‌خوانی سنگ‌ها، سنگواره‌ها و نشانه‌های اقلیمی مفید است؛ شکل شماتیک آن نقشهٔ دقیق همهٔ مرزهای گذشته نیست.

  5. آیا زمین‌ساخت ورقه‌ای همان نظریهٔ وگنر است؟

    زمین‌ساخت ورقه‌ای جابه‌جایی قاره‌ها را توضیح می‌دهد، اما همهٔ نظریهٔ آلفرد وگنر را تأیید نمی‌کند. در نظریهٔ مدرن، قاره‌ها همراه ورقه‌های سنگ‌کره حرکت می‌کنند و هر ورقه می‌تواند بخش قاره‌ای و اقیانوسی داشته باشد. شواهد بستر اقیانوس و مرزهای فعال در دههٔ ۱۹۶۰ این چارچوب تازه را شکل دادند؛ نیروهای پیشنهادی وگنر کافی نبودند.

  6. آلفرد وگنر چگونه درگذشت؟

    آلفرد وگنر در نوامبر ۱۹۳۰، در آخرین سفر پژوهشی خود به گرینلند درگذشت. روز و علت دقیق مرگ او قطعی نیست؛ نارسایی قلبی ناشی از فشار جسمی یک احتمال است. گور او در مه ۱۹۳۱ یافت شد، اما همراهش راسموس ویلومسن و دفتر واپسین مسیر ناپدید شدند. تاریخ عکس آخر وگنر را نباید تاریخ قطعی مرگ دانست.

  7. نظریهٔ وگنر چه ارتباطی با کوه‌های ایران دارد؟

    پرسش آلفرد وگنر دربارهٔ حرکت قاره‌ها در چارچوب بعدی زمین‌ساخت ورقه‌ای توضیح گرفت. امروز کمربند زاگرس را با برخورد عربستان و اوراسیا تفسیر می‌کنیم؛ این تفسیر دستاورد شخصی وگنر نیست. جنوب‌شرق ایران نیز شرایط متفاوت فرورانش دارد. شناخت این فرایندها به فهم زمین‌لرزه و کوه‌زایی کمک می‌کند، اما روز زمین‌لرزهٔ بعدی را پیش‌بینی نمی‌کند.

منابع

  1. Alfred Wegener · Deutsche Biographie
  2. Alfred Wegener · Alfred Wegener Institute
  3. Historical perspective · USGS
  4. Fossil Evidence from the Southern Hemisphere · Geological Society of London
  5. Alfred Wegener · NASA · 2001
  6. Developing the theory · USGS
  7. What is a tectonic plate? · USGS
  8. Are the tectonic plates floating on magma? · USGS
  9. Alfred Wegener’s Greenland Diaries · Rachel Carson Center / Deutsches Museum · 2020
  10. Seismicity of the Earth 1900–2010 Middle East and vicinity · USGS · 2013-01-31

آخرین بازبینی:

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین